===
ታሪኽ ሃጸይ የዉሃንስ ንብዙሓት ኣዳናጋሪ ኮይኑ ምጽንሑ መዛግብቲ ይትርኹ። ኣብ ብዙሕ እዋናት ብልዕጣጦ ቃላት ተጸባቢቑ ዝቐርብ ታሪኽ ሃጸይ የዉሃንስ፡ ንሽፍነትን ፋሉልነትን ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላትን ዝገልጽ ጥራይ ሙዃኑ መዛግብቲ ታሪኽ ብጭቡጥ የብርህዎ። ብፍላይ ብጥላንያዊያንን ኢንግሊዛዊያንን ተንተንቲ ታሪኽ ከም ዝተጻሕፈ፡ ሃጸይ የዉሃንስ ናይ "ጽሉል ኣእምሮ" (psychopath) ባህሪ ይዉንን ምንባሩ ይገልጹ።
ሃጸይ የዉሃንስ ካብ ዘርኢ ስሑል ምክኤል ተንቤንን ካብ ዘራኢ ራስ ኣርኣያ እንደርታን ኣብ ማይ በህ ተወሊዱ ዝዓበየ ሽፍታ'ዩ ኔሩ። ስልጣኑ ምስ ነገስታት እንግሊዝ ስምምዕ ብምፍጣር ዘደላደለየ ሃጸይ የዉሃንስ፡ ንሓሳባት "ምስለኔ" ከም ድቂ ዝተኸለ ዉፉይ ኣገልጋሊ'ዩ ዝነበረ። ምስ ሃጸይ ምንሊክ ህልኽ ከም ዝነበሮ ዝንገረሉ ሃጸይ የዉሃንስ፡ ንመነሊክ ንምብላጽ/ተርኒዑ ንምዉጻእ ምስ ናይ ደገ ሓይልታት (እንግሊዛዉያን ብፍላይ) ስምምዕ ክገብር'ዩ ኣንቂዱ። ኣብ'ቲ ዘመን ማህዳዉያን ኣዝዮም ትርኑዓት ምስ ምንባሮም፡ ምስ መሳፍንቲ ኣብሽንያ (ናይ ሕጂ ኢትዮጲያ) ኣብ ሰፋሕቲ ግጥማት ይኣትዉ ነበሩ። ታሪኽ ሃጸይ የዉሃንስ'ዉን ኣብ ኩናት መተማ ብጥይት ማህዳዉያን'ዩ ኣብቂዑ። ኣብ ግጥም መተማ፡ ሃጸይ የዉሃንስ፡ ካብ'ቲ ኩናት ኣምሊጡ ክሃድም ብጥይት ማህዳዉያን ተወቒዑ ወደቐ'ሞ፡ ማህዳዉያን ኣዝዮም ምኩሓት ምስ ምንባሮም፡ ንሃጸይ የዉሃንስ ብጥይት ቐቲሎም ክሳዱ ቖሪጾም ወሰዱ። ካብ ሱዳን ጀሚርካ ክሳብ ግብጺ ኣብ ዝበጽሕ ድማ "ክሳድ ናይ'ዚ ሽፍታ በተኽናዮ" ዝብል ጭርሖታት እንዳጨርሑ ንህዝቢ ኣሰራሰሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ክሳድ ሃጸይ የዉሃንስ ኣብ ከተማ ካርቱም፡ ሱዳን ኣብ ሚዝዮም ንህዝቢ ይቐርብ ምህላዉ ድማ ካልእ ጭብጢ ናይ'ዚ ሓቂ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።
ሃጸይ የዉሃንስ ኣብ ዘመነ ስልጣኑ፡ ንብዙሓት ደቂ ደሴ ብዓቢኡ ድማ ህዝቢ ሽዋ እምነቱ ምስልምና ብምንባሩ፡ ብኣስገዳድ ናብ ክርስትና ይቕይር ምንባሩን ንዝኣደሙ ድማ ብጭካነ ይቐትሎም ምንባሩን መዛግብቲ ታሪኽ ይገልጹ።
ምስ ህዝቢ ኤርትራ ተኣሳሲሩ፡ ሃጸይ የዉሃንስ ንደቀባት ኤርትራዉያን ንምጥፋእን ካብ መሬቶም ንምስዳድን ዕሱባት እንዳገበረ ቅሉዕ ናይ ሽፍትነት ተግባራት ይፍጽም ምንባሩ መዛግብቲ ታሪኽ ይሕብሩ። ብፍላይ ኣሉላ ንዝበሃል ላዕለዋይ ጊልኡ ኣሰንዩ ኣብ ዘካይዶ ዝነበረ ወራራት፡ ሃጸይ የዉሃንስ ንተፈጥሮ ዝፈታተን ኣጸያፊ ተግባራት ይፍጽም ምንባሩ ኣብ ሰነድ ብግቡእ ሰፊሩ ይርከብ። ገለ ካብ'ቲ ንሱ ብብዝሒ ዘዘዉትሮ ዝነበረ ተግባራት፦
(1) ኣእጋርን ኣእዳዉን ብጎዞሞ ሙቑራጽ
(2) ዉዑይ ዓተር በእዛን ደቂሰባት ምዉታፍ
(3) ደቂ-ኣንስትዮ ምግሳስን ብሽፍትነት ኣኪብካ ምግባት
(4) ግራዉቲ ብሓዊ ምቅጻል
(5) ዓድታት፡ መሳጊድ፡ ቤተ-ክህነት ምቅጻል ምዕናዉን
ሓደ ካብ ተመራመርቲ ታሪኽን ኣባል National Museums of World Culture, ሚስተር ሚካኤል በረት ንሕሉፍ ታሪኽ ሃጸይ የዉሃንስ ክገልጾ እንከሎ፡ "ኣብ 19 ክፍለ-ዘመን፡ ሃጸይ የዉሃንስ ንኣስታት 800 ኤርትራዉያን የማነይቲ ኢዶምን ጸጋመይቲ እግሮምን ቆሪጹ ዓዲ ዉዒል ገበሮም" ክብል ይገልጽ።
ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ታሪኽ ወራርን ገድልን ሙዃኑ ፍጹም ኣየካትዕን። ብፍላይ ምስ መሳፍንቲ ትግራይ ተኣሳሲሩ፡ ደቀባት ኤርትራዉያን ምስ መሳፍንቲ ትግራይ ብቐጻሊ ኣብ ኩናት ይጸመዱ ምንባሮም ታሪኽ ሰኒዱዎ ይርከብ። መሳፍንቲ ትግራይ፡ ኣብዛ ሕጂ "ኤርትራ" ተባሂላ እትጽዋዕ ሃገር፡ ብናይ ጥንቲ ስማ ድማ "ምድረ-ባሕሪ"፡ ከቢድ ኩናት የካይዱ ነበሩ። ደቀባት ኤርትራዊያን ብነገስታት ምድረ ባሕሪ እንዳተቐለሱ፡ ነቲ ካብ መሳፍንቲ ትግራይ ዝወርዶም ዝነበረ ወራርን ግፍዕን ብትረት ይምክትዎ ነበሩ። ብጭካኔኦም ዝልለዩ መሳፍንቲ ትግራይ፡ ህዝቢ ምድረ ባሕሪ "ሰጊድ ሰላም" ኢሉ ተገቢሩ (ተገዚኡ) ክነብር መታን፡ ኣብ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ክሳብ ሕጂ ብጸሊም ቐለም ተሰኒዱ ዘሎ ጭካነ የዉርዱሉ ምንባሮም ብራናታት ታሪኽ የብርሁ። ነዚ ጭካነ ንምግላጽ'ዉን እዩ፡ ደቀባት ኤርትራዉያን "ልቢ ትግራይ ጥዉይዋይ"፡ "ሽሕ ይኹን ሕያዋይ፡ ኣይትእመን ትግራዋይ" ካልእን ዝብሉ ኣገረምቲ ምስላታት ንወለዶ ኣመሓላሊፎም ዝሓለፉ።
እምበኣርከስ ኣብ መደምደምታ፡ እዚ psychopathic, maniac, megalomaniacal, mentally unstable ብዝብሉ ቃላት ኣብ መዛግብቲ ታሪኽ ዓለም ተገሊጹ ዘሎ ዕሉል ሽፍታ፡ ኣብ ኣእምሮ ማንም ኤርትራዊን ኢትዮጲያዊን ጸሊም በሰላ ከም ዝገደፈ ምትንካፍ ኣገዳሲ ይኸዉን። ታሪኽ ደቂ ሰባት ብልዕጣጦ ቃላት ክለሓሱን ክሕደሱን ምፍቃድ ማለት፡ ካልኦት ገበናት ሳዕሪሮም ንኽወጹ ምፍቃድ ማለት ሙዃኑ ንንኡስ ወለዶ ምግላጽ እዋን ዝጠልቦ ሓቂ'ዩ።
================================================================================================================
Translation 2 amharic
================================================================================================================
አጼ ዮሃንስ-- አንገቱን በመቁረጥ የዘረፉትን ዝነኛ ዘራፊ!!
===
የአጼ ዮሃንስ ታሪክ ብዙዎችን እያሳሳተ እንደነበር መረጃዎች ይነግሩናል። የታሪክ መዛግብት በግልፅ እንደሚያሳዩት የአጼ ዮሃንስ ታሪክ ብዙ ጊዜ በንግግር ያጌጠ ስለፈሪነት፣ ፈሪነት እና የሰብአዊ መብት ጥሰት ብቻ ነው። በተለይ የጣሊያን እና የእንግሊዝ የታሪክ ተመራማሪዎች እንደሚሉት አጼ ዮሃንስ የ"ሳይኮፓት" ባህሪ አላቸው።
አጼ ዮሐንስ ተወልደው ያደጉት ከሱል ሚካኤል ተንቤን ዘር እና ከራስ አርአያ እንደርታ ዘር በግንቦት ወር ነው። ከእንግሊዝ ነገስታት ጋር ስምምነት በማድረግ ስልጣናቸውን ያጠናከሩት አጼ ዮሃንስ የ"ሚስሊን" ሃሳቦችን እንደ ዘር የዘሩ ታማኝ አገልጋይ ነበሩ። ከአፄ ምኒልክ ጋር ፀብ እንደነበራቸው የሚነገርላቸው አጼ ዮሃንስ ከውጭ ኃይሎች (በተለይ ከእንግሊዝ) ጋር ስምምነት ለማድረግ አስበው ምኒልክን ለመቀዳጀት/ለመቅደም ነበር። በዚያን ጊዜ ማህዲዎች በጣም ጠንካሮች ነበሩ እና ከአብሺኒያ (የአሁኗ ኢትዮጵያ) መሳፍንት ጋር ሰፊ ግጭት ውስጥ ገብተው ነበር። የአፄ ዮሐንስ ታሪክም በመተማ ጦርነት በማህዲዎች ጥይት አብቅቷል። በመተማ ጦርነት አጼ ዮሃንስ ከጦርነቱ ለማምለጥ ሲሞክሩ በማህዲዎች በጥይት ተመትቶ ነበር እና ማህዲዎች በጣም በመታበይ አጼ ዮሃንስን በጥይት ተኩሰው አንገታቸውን ቆረጡ። ከሱዳን እስከ ግብፅ ድረስ ‹‹የዚህን ሌባ አንገት ሰብረነዋል›› የሚሉ መፈክሮችን አሰምተዋል። በአሁኑ ወቅት የአጼ ዮሃንስ መሪ በሱዳን ካርቱም በሚገኝ ሙዚየም ለእይታ ቀርቧል።
አጼ ዮሃንስ በንግስና ዘመናቸው ብዙ የደሴን ህዝቦች በተለይም የሸዋን ህዝብ በግዳጅ ወደ ክርስትና በመቀየር እምቢ ያሉትንም በአሰቃቂ ሁኔታ ገድለዋል።
አጼ ዮሃንስ በኤርትራ ህዝብ ላይ ግልጽ የሆነ የባህር ላይ ዘረፋ እንደፈጸሙ የታሪክ መዛግብት ያሳያሉ። አጼ ዮሐንስ ተፈጥሮን የሚፈታተኑ አስጸያፊ ተግባራትን ሲፈጽሙ እንደነበር በተለይም በወረራቸዉ በአለቃ ባርያቸዉ በአሉላ ታጅቦ እንደነበር በመረጃ ተረጋግጧል። አንዳንድ በጣም የተለመዱ ልማዶቹ፡-
(1) እግሮቹን እና እጆቹን በጎዞሞ መቁረጥ
(2) ትኩስ ኦቾሎኒን በሰው ጆሮ ውስጥ ማካተት
(3) የሴቶች መድፈር እና ዝርፊያ
(4) ሜዳዎችን ማቃጠል ቀጥል
(5) መንደሮችን፣ መስጊዶችን እና አብያተ ክርስቲያናትን ማቃጠል እና መውደም ቀጥሏል።
ከታሪክ ተመራማሪዎቹ እና የዓለም ባህል ብሔራዊ ሙዚየም አባል የሆኑት ሚስተር ሚካኤል በረት የአፄ ዮሐንስን ያለፈ ታሪክ ሲገልጹ፡- “በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጼ ዮሐንስ ወደ 800 የሚጠጉ ኤርትራውያንን ቀኝ ክንድና ግራ እግራቸውን ቆርጠው እንዲወጡ አድርጓቸዋል። መንደርተኞች።
የኤርትራውያን ሰዎች ታሪክ የመሸጥ እና የመታገሉ ታሪክ መሆኑን ምንም ጥርጥር የለውም. የኤርትራ ተወላጆች ከትግራይ መሳፍንት ጋር ያለማቋረጥ ጦርነት ውስጥ እንደነበሩ ታሪክ ይመሰክራል። የትግራይ መሳፍንት አሁን "ኤርትራ" በምትባል ሀገር እና በጥንታዊ ስሟ "ምድረ-ባሕሪ" ከባድ ጦርነት እያካሄዱ ነበር። የኤርትራ ተወላጆች የትግራይን መሳፍንት ወረራና ጭቆና በመቃወም ላይ ነበሩ። በጭካኔያቸው የሚታወቁት የትግራይ መሳፍንት በኤርትራ ህዝብ ታሪክ ውስጥ በጥቁር ቀለም የተመዘገበውን በባህር ዳር ህዝብ ላይ ግፍ ፈጸሙ። ይህንን ጭካኔ ለመግለጽ ነው ኤርትራዊያን “የትግራይ ልብ ጠማማ ነው”፣ “ደግ ቢሆንም ትግራዋይን አትመኑ” ወዘተ የሚሉ ድንቅ ምሳሌዎችን ያስተላለፉት።
ስለዚህ በማጠቃለያው ይህ በዓለም ታሪክ ታሪክ ውስጥ እንደ ሳይኮፓቲክ፣ ማኒክ፣ ሜጋሎማኒያካል፣ የአእምሮ መረጋጋት የጎደለው ተብሎ የተገለፀው እኚህ ታዋቂ ሌባ በማንኛውም ኤርትራዊ እና ኢትዮጵያዊ አእምሮ ውስጥ ጥቁር ጠባሳ ጥሎ ያለፈ መሆኑን ልብ ማለት ያስፈልጋል። ለወጣቱ ትውልድ የሰው ልጅ ታሪክ እንዲላሰ እና በንግግር እንዲታደስ መፍቀድ ሌሎች ወንጀሎች እንዲሰፍኑ መፍቀድ እንደሆነ ማስረዳት ነው።
