ዓርቢ 14 ጥቅምቲ 2022 ብተጋዳሊት ኣብርሀት የማነ ዝተጻሕፈትን፡ ንታሪኽ ህይወታ ኣብ ገድሊ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣለም-በቃኝ፡ እንደገና ኣብ ገድሊ እተዘንቱ - “ሜዳ፡ ኣለም-በቃኝ፡ ሜዳ” - ዘርእስታ መጽሓፍ ምስ ህዝቢ ተላልያ ነይራ። ኣብ’ዚ ታሪኽና ዓይነታዊ ኣዘናትዋ ብፍላይ ድማ ዛንታ ሰብ ውዕሎ፡ ተዋሒዱዎ ዘሎ እዋን፡ ምሕታም ናይታ መጽሓፍ መመላእታ ነቲ ጌና ማንካ ዘይተላዕሎ መስተንክር ታሪኽና’ዩ ክበሃል ይከኣል። ንሎሚ ኣብዚ ዓምዲ፡ ኣብ መደብ ምልላይ ናይታ መጽሓፍ፡ ብኽልተ ሞያውያን ካብ ዝቐረበ ነጸብራቕ ገለ ክፋሉ ነቕርበልኩም። ቢላ ነቢራ ሓዳስ ኤርትራ ንሕና ድማ ካብ ዘን ክልተ ጽሑፋት ነታ ሓንቲ እሞ ድማ ናይ ጓል ኣንስተይቲ ብምዃና ዝሓረናያ ቀሪብናልኩም ኣሎና።
ሜዳ፡ ኣለም በቃኝ፡ ሜዳ
ብተጋዳሊት ኣብርሀት የማነ (ጓል የማነ)
መጽሓፍ፡ እቲ ለባማት ንወለዶታት ዝሓድጉዎ ዝበለጸን ዝኸበረን ውርሻ እዩ
ተጋዳሊት ኣብርሀት የማነ (ጓል-የማነ) ነቲ ጓል ዓሰርተ ዓመት እንከላ ዝጀመረቶ ቃልሲ’ ክሳዕ ናጽነት ንዝሓለፈቶ ገልታዕታዕ ዘጋጠማ ከቢድ መውጋእትን መሪርን ነዊሕን ማእሰርትን ክትስንድ ምብጋሳ “ካብቲ ዝፈጸምክዮ ጅግንነታዊ ታሪኽ ዘይንእስ ታሪኽን ጅግንነትን ኢኺ ሰሪሕኪ” ክብላ እደሊ።
ታሪኽ ወላ’ኳ ብዛዕባ ሕሉፍ ዝነግር እንተዀነ፡ ንመጻኢ ስለ ዝጸሓፍ፡ ኣብ ልዕል’ቲ ክሳዕ ሕጂ ብዝረኸብናዮ ዝሰነድናዮ ጅግንነታዊ ታሪኽ፡ እዛ መጽሓፍ’ዚኣ እትምልኣልናን እተሀብትመልናን ፍልጠትን ንቕሓትን ብዙሕ እዩ’ሞ፡ ንሽሮ ጠስሚ ተወሰኾ እናበልኩ፡ ንኹልና ተረከብትን ወረስትን ወለዶ እንቋዕ ሓጐሰና እብል። መጽሓፍ እቲ ለባማት ንወለዶታት ዝሓድጉዎ ዝበለጸን ዝኸበረን ውርሻ’ዩ።
መጻሕፍቲ ብርግጽ ናብቲ ዘይነጽፍ ባሕሪ ታሪኽ እናሻዕ እናኣጥሓሉ ዘሐምብሱናን ዘንሳፍፉናን ብሉጻት ጃላቡ እዮም፡ እዚ ሓቂ’ዚ ኣብ ቦታኡ እናሃለወ፡ መጸሓፍ “ሜዳ ኣለም-በቃኝ፡ ሜዳ” ብቐሊል ብዝወሓትን ኣዛናይን ኣጻሓሕፋ ዝተጻሕፈት ብምኳና፡ ከተንብብ ካብ ትጅምር ኣብቲ ዛንታ ጥሒልካ ብስእለ-ኣእምሮ ምስቶም ኣብቲ መጽሓፍ ዘለዉ ሰባትን ፍጻሜታትን ከም እትሳለ ትገብረካ። ናይ መጽሓፍ ጽቡቕ ነገር፡ ነቶም ገጸ ባህርያት፡ ቦታታትን ፍጻሜታትን፡ ብናይ ባዕልኻ ኣእምሮኣዊ ስእሊ ትስእሎምን ትፈጥሮምን። ስለ ዝዀነ ነዛ መጽሓፍ ክጅምራን ዝተወለድኩሉ ዕለትን ቦታን ኣቐሚጠ፡ ኣብቲ ደራሲት ዝተወለደትሉ ግዜ ተፈጢረ፡ ንዘዝፈጸመቶን ዝሓለፈቶን ጕዕዞ እዕዘብ፡ ግዜ ቍልዕነታ ከስተማቕር፡ ንቡቕሊ ሃገራዊ ስምዒታታን ንጥፈታታን ክምስክር፡ ጐኒ-ጐኒ ግዜ ንቕሓታ፡ ውዳቤኣን ምዕጣቓን እናሳለኹ ክምኩር፣ . . ኮታ፡ ግዜ ታዕሊማ፡ ናብራ ገድላን መውጋእታን ቃንዛኣን ስቓያን፡ ነዊሕ ማእሰርታን ከርተታን ብህያው ክርኢ ኣኽኢላትኒ።
ደራሲት፡ ካብ ግዜ ቍልዕነታ’ያ ህይወታ ንቓልሲ ንናጽነት ወፊያቶ። ጓል 10 ዓመት ተማሃሪት ራብዓይ ክፍሊ እንከላ ብሰንኪ ኣብ ከረን ዝረኣየቶ፡ ኣብ ዕዳጋ ዝተሰቕለ ዘስካሕክሕ ሬሳታት ተጋደልቲ፡ እዛ ሃገር ጸገም ወሪዱዋ ከም ዝነበረን ፍታሕ ክመጽእ ከም ዝነበሮን ኣብ ዘይዕድሚኣ ዘይዓቕማ ክትሓስብ ቐሲብዋ። እዚ ፈለማ ጦብላሕታ’ዚ ኒሕ ኣትሒዝዋ፡ ንግዜ ቍልዕነታ ከም ቈልዓ ገዛ-ገዛ ሃክትን ክትጻወት ዘይኰነት፡ ነቲ ካብ ኣእምሮኣ ምህሳስ ዝኣበያ ዝረኣየቶ ግፍዒ፡ ምስ ካብኣ ዝዓብዩ ኣብ ምዕላል ተጸምደት። ብኡ ኣቢላ፡ ሃገራዊ ስምዒታን ቅርሕንቲ ኣብ ልዕሊ ጸላእታን ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናበረኸ ብምኻዱ፡ ሃማን ቀልባን ምስ ሃገራን ተጋደልትን ኰነ። ኣብ ትሕቲ ዋህዮ ብምውዳብ፡ ኣብ ምንቃህን ምውዳብን እናነጠፈት ክትሰርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ተዓሊማ ናብ ተዋጋኢት ሰራዊት ተወዚዓ፡ ኣብ ኩናት ብጅግንነት እናተዋግኣት ብኸቢድ ብምህራማ’ያ ተማሪኻ። መጀመርታ ኣብ ኣስመራ ሓዝሓዝ፡ ድሒራ ኣብ ኣለም- በቃኝ (ኣዲስ ኣበባ) ንትሽዓተ ዓመታት ድሕሪ ምእሳር፡ ኣብ 1988 ተፈቲሓ ናብ ስድራኣ ምስ ተጸንበረት’ውን፡ እቲ ካብ ግዜ ቍልዕነታ ዝተለመቶ ዕላማ ኣብ ምዕራፉ ዘይበጽሐ ብምንባሩ፡ እንደገና ናብ ሜዳ ተመሊሳ ክሳዕ ናጽነት ተጋዲላ። እዚ፡ ከም ሰብ ኣብ ውሑዳት፡ ከም ህዝብን ሃገርን ድማ ኣብ ካልእ ብዙሕ ዘይረኣ ጅግንነታዊ ተርእዮ እዩ።
ጅግንነታዊ ፍጻሜታት ታሪኽ፡ እንተ ዘይተሰኒዶም ክፍለጡን ክውረሱን ስለ ዘይክእሉ፡ ነዚ ታሪኽ ምፍላጠይ ጥራይ ዘይኰነ፡ ክምስክረሉን ጦብላሕታይ ክገልጽን ዕድል ብምርካበይ እሕበን። ብርግጽ ዶንጕዩ እዩ፣ ናጽነት ጥራይ’ኳ ልዕሊ 30 ዓመት ኣቝጺሩ’ሎ፡ ግን ከኣ እንቋዕ ኣይቦዀረ።
ቅድሚ ሕጂ ንጓል የማነ እፈልጣ’የ። መጽሓፋ ምስ ኣንበብኩ ግን፡ እፈልጣ ከም ዘይነበረኹ’ዩ በሪሁለይ። ውዕሎኣን ዝሓለፈቶ ጉዕዞን ተዓቢጡ ብምንባሩ፡ በቲ ድሒሪ ናጽነት ንህዝቢ - ብፍላይ ከኣ ንደቀንስትዮ - ትህቦ ዝነበረት ምኽርን ማዕዳን ጥራይ’የ ዘድንቓ ነይረ። ምሉእ ህይወታ ንህዝብን ሃገርን ዘወፈየት ምንባራን ምህላዋን መጽሓፋ ምስ ኣንበብኩ’የ ፈሊጠ። ኣብ እዋን ቍልዕነታ ንሕብረተሰባን ንዝተገለሉ ሰባትን ተርእዮ ዝነበረት ሰብኣውነት፡ ብፍላይ ምስተን ሕብረተሰብ ኣግሊሉወን ዝነበረ ኣደይ ዘምዘምን ኩሉንትና ወርቂን ዝበሃላ ደቂ ገዛውታ ተርእዮ ዝነበረት ምድንጋጽ ፍሉይ እዩ።
እዛ መጽሓፍ፡ ወላ’ኳ ዝኽርታት ወልቀ-ታሪኻ ዝሓዘለት ትዅን’ምበር፡ ብሓፈሻ ዝኽርታት ታሪኽ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ሓቝፋ ኣላ። ማእለያ ዘይብሎም ጀጋኑ ብጾት ብቐጥታን ብተዘዋዋርን ተጠቒሶም ኣለዉ። ኩሉ ዓይነት ቃልስን ተቓላሳይን ዝሓዘት ድማ’ያ። ዝውደቡን ዝውድቡን፣ ዘንቅሑን ዝነቕሑን፣ ዝዓጥቁን ዘዕጥቑን፣ ኣብ ዕላማኦም ጸኒዖም ዝጋደሉን ዕላማኦም ረጊጾም ዝኽሕዱን፣ ምእንቲ ውጹዓት ዝሰንከሉን ዝስውኡን፡ ምስ ጸላኢ ወጊኖም ንውጹዓት ዝጐድኡን ዝቐትሉን፡ ወዘተ። ኩሉ’ቲ ንሃገር ከርተት ዝበለ ህዝቢ -ዓቢ ንእሽቶ፡ ጓል ወዲ - ዝሓቘፈት ብምኳና፡ ነቲ “ሓቀኛ ታሪኽ ሃገራትን ሕብረተሰባትን ኣብ ታሪኽ ውልቀ-ሰባት እዩ ዝምርኰስ” ዝብል ኣበሃህላ እተራጕድ እያ።
ኣብዛ መጽሓፍ፡ ናይ ገለ ኣብ በበይኑ እዋንን፡ ቦታን ስለ ዕላማኦም ዝተሰውኡ፡ ዝሰንከሉን ዝተረሸኑን ዝርዝር ኣስማት ምስ ፍጻሜታቱ ብምህላዉ፡ ክንዮ’ቲ ኣንቢብካ ፍልጠትካን ንቕሓትካን እተበርኸሉ ብልጫ፡ ዝያዳ ታሪኽ ንምብርባርን ንምስናድን ብልጽቲ መወከሲት እያ። (. . . )
መጽሓፍ፡ “ሜዳ፡ ኣለም-በቃኝ፡ ሜዳ” ብንጽህና ጸሓፊት ዝተመልኣት’ያ። ኩሉ’ቲ ዝነበረን ዝሓለፈን ታሪኽ፡ ብገላጺ ኣገባብን ብዘይሕብእብእን እያ እትገልጾ። ኣብ ገሊኡ’ውን ወላ’ኳ ህይወት ገድሊን ቃልስን ዝፈጠሮ ባህርን ወተሃደራዊ መምርሕን እንተ ነበረ፡ ሰብ ብምዃንካ ጥራይ ካብ ሰብኣውነት ክትወጽእ ከም ዘይትኽእል ዘርእን ዝገልጽን ማእለያ ዘይብሉ ፍጻሜታት ሰፊሩ’ሎ። በዚ ኸኣ ጓል-የማነ፡ ነቲ “ተጋዳላይ ገይረ ኣይብልን እዩ” ዝብል ኣበሃህላ ብግቡእ ከም ዝተረደኣቶ’ዩ ዘነጽር። ምኽንያቱ፡ እዚ ኣበሃህላ’ዚ ብዝፈጸምካዮ ጅግንነት ክትጀሃርን ክሳዕ ኣፍንጫኻ ክትንፋሕን የብልካን ማለት ደኣ’ምበር፡ ንዝተፈጸመ ጅግንነት ቀቢርካዮ ኪድ ማለት ስለ ዘይኰነ።
ታሪኽ፡ ብስነ-ፍልጠታዊ ምርምርን ጥበብን እንተ ዘይተጻሒፉ፡ ተገሊጹን ተተርጕሙን፡ ብሰራሕቱ ከይተረፈ ክርሳዕ ከም ዝኽእል፡ ርሑቕ ከይከድና፡ ኣብዚ ሓጺር ናይ ናጽነት እዋን ርኢናዮ ኢና። ዘለናዮ ግዜ፡ ግዜ ረቂቕ ቴክኖሎጅን ዲጂታላዊ ሜድያን ብምዃኑ፡ ብዙሓት ሰባት፡ “ስነ-ጽሑፍ ሞይቱ እዩ” ኢሎም ኣብ ዝኣምኑሉ ወለዶ ንርከብ ብምህላውና ጥራይ፡ መጽሓፍ ኣብ ምጽሓፍ ተስፋ ዝቘርጹ ክህልዉ ይኽእሉ’ዮም። እንተዀነ፡ ከምቲ ንቕጫ፡ “እንቋዕ ተሰንከተ’ምበር ንቘልዓ ኣብ ጸባ ኣሊኽና፡ ንዓበይቲ መዓር ለኺና ከነብልዖም ኢና” ዝበሃል፡ እቲ ታሪኽ ኣብ ግዜኡ ይሰነድ ጥራይ’ምበር፡ እንተ ደሊና ብድምጺ፡ እንተ ደሊና ብድምጽን ስእልን ወይ ብቪዲዮ ንወረስቲ ክንቅርበሎም ንኽእል ኢና።
ነጃት ኣደም
ሓዳስ ኤርትራ 20 ታሕሳስ 2022 ገጽ - 5 ዓምዲ ባህልን ስነ-ጥበብን ብኤፍሬም ሃብተጽዮን
https://www.youtube.com/watch?v=RiPCbAAeMqY
ንደራሲት ተጋዳሊት አብርሀት የማነ ተሞክሮኣ ሰኒዳ ክንዲ ዘካፈልትና፡ ንሰብ ሞያውያን ሰሎሞን በርሀን ነጃት ኣደምን ጦብላሕታ’ኦም ብዛዕባ እታ መጽሓፍ ክንዲ ዝገለጹልና፡ ንኣዳላዊ ዓምዲ “ባህልን ስነ-ጥበብን” ኤፍረም ሃብተጽዮን ስለ’ቲ ነዚ ኣርእስቲ ሓርዩ ናብ ቕርዓት ሓፋሽ ምቕራቡ ነመስግነኩም! “ኣገናዕ” ቢልናኩም ኣሎና፡ ንሕና ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን ብኤርትራዊ ጭውነት ሓበንን ፍናንን!