Mereja.Forum

[Abe Abraham]

• ፍልይ ዝበለ ኣርእስቲ ንምልዓል Ato Meleket, እዛ " ብጣዕሚ ጽቡቕ! ብጣዕሚ ሕማቕ! ብጣዕሚ መጺጽ!! ብጣዕሚ ተሸጊሩ " ትብል ኣዘራርባ እንታይ እዩ ነገራ ?
  
  በጣም ትብል ናይ ኣምሓርኛ ቃል ብጣዕሚ ኮይና ተተርጒማ ኣብ ትግርኛ ኣትያ ኮፍ ካብ ትብል ክንደይ ከም ዝገበረት ክትነግረና ዶ ምስከኣልካ?

[Digital Weyane]

ሰላም ዲኻ?

>>> የኾንኩይ፣ አነ ኪሮስ እየ።

ማናኖኻ ስምካ ጠይቑኻ? ሃሳስ!

>>>ይቕረታ ጎይታዋ፣ ሰላም ድዩ ስምካ እልካ ልጠየቕካኒ መሺሉኒየ

ሰላም ዲኻ ማለት ዳሕና ዲኻ ማለይ እዩ። ፋራ!

>>> ዋይ ዋይ፣ ኡቱ ጥዕና ሃበለይ ልብል ሰላምታና አወይ ከይዱካ?

ሰላም ተዘየለ ጥዕና የለይ፣

>>> አውዙይ እኒሄካ ፅዋ!

[Abe Abraham]

ሰላም ዲኻ?

>>> የኾንኩይ፣ አነ ኪሮስ እየ።

ማናኖኻ ስምካ ጠይቑኻ? ሃሳስ!

>>>ይቕረታ ጎይታዋ፣ ሰላም ድዩ ስምካ እልካ ልጠየቕካኒ መሺሉኒየ

ሰላም ዲኻ ማለት ዳሕና ዲኻ ማለይ እዩ። ፋራ!

>>> ዋይ ዋይ፣ ኡቱ ጥዕና ሃበለይ ልብል ሰላምታና አወይ ከይዱካ?

ሰላም ተዘየለ ጥዕና የለይ፣

>>> አውዙይ እኒሄካ ፅዋ!

መምህረይ ኡዛ ለቕረብክምዋ ዋዛ ልተሓወሳ ላይ ክልተ ሰባት ንግግር ብጣዕሚ መሃሪት ኢይያ ። ኣው ልተፈላለየ ዓድታት ላይ ዓለም ዲያለክቱታት እኔአዉ ። ልሱ ኻምኡ ይኾን እምበይ ላይ ትግራይ ጸገም ኣው ላይ ቋንቋ ኣጠቓቕማ ስድነትይ ትህኪትይ ( ኣው ትግርኛ ሃሰስ ከይበልካይ ተቓዳዲምካ ላብ ላይ ኣምሓርኛ ቃላት ምጉያይ ) ልበዝሖ ስለ ልኾነ ኦቱይ ጸገምይ ጉዳይይ ብርቱዑይ ልተወሳሰበይ ይገውሮ ።

ላብ ብጣዕሚ ልብል ቃል ብልንምለስ ኣውዚኣ እቶም መምህር ወለዶታት ልኾኑ መምህር ሙሳ ኣሮን ልጸሓፍዎ ልዓኹምይ ልኣንበብትናይ የቕርብ ። ንቐደም በሉታ ፥

http://dehai.org/archives/dehai_news_ar ... grigna.pdf

[Meleket]

"ክነጫውተኩም" ኢኹም ደሊኹም፡ ሓዙ በሉ . . .

ፍልይ ዝበለ ኣርእስቲ ንምልዓል Ato Meleket, እዛ " ብጣዕሚ ጽቡቕ! ብጣዕሚ ሕማቕ! ብጣዕሚ መጺጽ!! ብጣዕሚ ተሸጊሩ " ትብል ኣዘራርባ እንታይ እዩ ነገራ ?

በጣም ትብል ናይ ኣምሓርኛ ቃል ብጣዕሚ ኮይና ተተርጒማ ኣብ ትግርኛ ኣትያ ኮፍ ካብ ትብል ክንደይ ከም ዝገበረት ክትነግረና ዶ ምስከኣልካ?

ጥዕና ሃበላይ'ዶ ይሃበለይ፧ . . . ጥዕና ተዘየለ'ከ ሰላም ኣሎ ዲዩ፧

. . .
>>> ዋይ ዋይ፣ ኡቱ ጥዕና ሃበለይ ልብል ሰላምታና አወይ ከይዱካ?
ሰላም ተዘየለ ጥዕና የለይ፣
>>> አውዙይ እኒሄካ ፅዋ!

ሕቶካ ከም መጠን ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን ሰሚዕናዮ ኣሎና። ንሕቶካ ብሕቶ ፍልይ ብዚበለ ኣገባብ ንምምላሽ፡ “እዛ ሕቶኻ ነቶም ብምልከት ቋንቋ ትግርኛኦም ትንየተሎም ዛሎካ ንመምህር 'ሙሉወርቅ' እንተሓተትካዮም ኣይምሓሸን’ዶ፧” ምበልናካ'ሞ ነቢርና፤ ሽሞም'ኳ ባዕሉ ትግርኛ ዛይዀነ ከይብሉና ገሊኦም ነበብቲ። ሙሉወርቅ ዶ ምሓሾም ምሉእወርቂ ቢልና ኣይንሕጭጭን መታን ንስኻ ከይትኹሪ።

መምህር ሙሉ ወርቅ ድሕሪ ሞት ናይ እቶም ዓቢ ሰብኣይ ኣብ ትግራይ ናይ ቋንቋ ትግርኛ ሓላዊ ኮይኖም ክንቃሳቐሱ ይኽእሉ እዮም ።

“ከመጠምጠም መማር ይቅደም!” ይብሉ ነበሩ ሊቃዉንቲ ዞባና'ሞ እስከ ናይ መምህር ወለዶታት ዝበልካዮም ናይ መምህር ሙሳ ጽሑፍ ክንፍትሾ

ላብ ብጣዕሚ ልብል ቃል ብልንምለስ ኣውዚኣ እቶም መምህር ወለዶታት ልኾኑ መምህር ሙሳ ኣሮን ልጸሓፍዎ ልዓኹምይ ልኣንበብትናይ የቕርብ ። ንቐደም በሉታ ፥ http://dehai.org/archives/dehai_news_ar ... grigna.pdf

መምህር ሙሳ ዝጸሐፍዎ ኢዩ ዝበልካና ሓበሬታ አካፊልካና ኣሎኻ። ግርም። እቱይ ዛምጻእካዮ ጽሑፍ ቁምነገራት ኣለዎ፡ እንተዀነ ግዳ ነዙይ ትዕዝብትና ከነካፍለካ፡ ብኤርትራዊ ጭውነትን ሓበንን ምቕሉልነትን።

ጸሓፊ፡ ኣብ ቀዳማይ ዓንቀጽ እቲ ጽሑፍ፡ “ተርእዮ” ትብል ቃል ኣብ ልክዕ ቦታኣ ዚሰዅዓ ኣይመሰለናን።

ጸሓፊ “ዋላ’ኳ ናይ ቋንቋ ግእዝ ፍልጠተይ ውሱን እንተኾነ፡ . . .” እናበለ ደፊሩ ብዛዕባ ፊደላት ምንካይ ኪዛረብ ምፍታኑ ዜደንጹ ኢዩ። መሠረት’ዶ ከየጽናዕካ ቤት ወይ ርሻን ይስራሕ ዀይኑ፧ “ንፍቶ ንጽላእ መሠረት ቋንቋ ትግርኛ ኮነ አምሓርኛ ቋንቋ ግዕዝ ኢዩ።” ይብሉ ነበሩ መሪጌታ እዝራ። ግዕዝ ከይተመሃርና ኣብ ትግርኛ ክንውርጽጽ እንተፈተንና ኣይከጸብቐልናን ኢዩ። ከምቲ ባርናባስ መብራህቱ ያሬዳዊ ዜማ ከየስተማቐረን ናይ ምዕራባዊ ኦፔራዊ ዜማ ስለዝተመሃረ ጥራይ ብዛዕባ ዜማ ሃገርና መምህር ኪኸውን ዝፍትኖን ዚውጽጾን ማለት’ኡ። ናብ ጽሑፍካ ክንምለስ፡ ጸሓፊ ፊደላት ቋንቋ ግዕዝ ኬጉድል ኣሚሙሎ፦ ኣብነት

“ኣታ ሳባ እምበር ሃሪሳ፡ . . . ኣታ ሳባ እምበር ኃሪሳ፡ . . . ኣታ ሳባ እምበር ሓሪሳ” ንዚብል ኣገላልጻ ብከመይ ይርድኦ ይኸውን፧

ጸሓፊ ከም ርድኢቱ ከምዚ ኣይበሃልን ከምዚዩ ዚበሃል” እናበለ ኣብነታት ኣሰንዩ ገሊጩ። ግርም “ንእግረመገደይ፡ ‘ጎበዝ”ን፡ “ጐበዝ”ን ብማዕረ ክንጥቀመለን ዝከኣል እመስለኒ።” ይብለና . . . ግርም ንኣንፈዪ ኪብል’ውን ምከኣለ።

ጸሓፊ ፮ይ ኣጠቓቕማ ኣስማት (ትካላት) ኣብ ትሕቲ ዚብል ኣርእስቲ
"“ጽሕፈት ቤት”ን ቤት ጽሕፈት”ን
“ቤት ጽሕፈት” እምበር “ጽሕፈት ቤት” ቋንቋና ኣይኮነን። ንካብ ክልተ ንላዕሊ ብዝሒ ዘለወን ከኣ “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” እምበር “ቤት ጽሕፈታት” ኣይበሃልን።" ይብለና። . . . ግርም መምህር እምበር! . . .

ንጽል “ቤት”፡ ብዙኅ “ኣብያተ” ከምዚበሃል መምህር እዝራ ምሂሮና ነቢሮም። ክንዲዝዀነ ድማ “ኣብያተ ጽሕፈት” እምበር “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” ኣይበሃልን እዩ። . . . መባእታ ናይ ግእዝ መሰረት ከይጨበጥካ፡ ቋንቋ ትግርኛ ንምምሃር ምሕንዳድ ትርጉም የብሉኒ!

ኤርትራውያን ሊቃዉንቲ እኒ ዶ/ር ተጋዳላይ ኣባ ይስሃቕ ገብረኢየሱስን ብጮቶምን ከምዝመሃሩና፡ ኣብ ክንዲ "ብጣዕሚ" ኣዚዩ፡ ኣመና ወዘተ ዚብላ ቃላት ከነዘውትር ንመርጽ፡ መምህር ሙሳውን ከምኡ ቢሎም ኣለው። ግርም። “ጣዕሚ” ምስ መቐረት እንተከደ ኢዩ ዘጸብቐሉ ንብል፤ ንሕና ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን ብኤርትራዊ ጭዉነት ፍናንን ሓበንን። ‘ጠዐመ’ ዚብል ቃል ካብ ግእዝ ምውራስና ዛይምርሳዕ። መቀረ ጥዑም ኮነ ምቁር ኮነ ምዑዝ ኮነ መዐዘ . . . አስተማቐረ፡ ቀመሰ፡ መቐረት ወይ ጣዕሚ ፈተነ፡ ፈተነ፡ ለኸፈ ወዘተ ቢሎም ዝተርጎምዎ ሊቃውንቲውን ኣለውና።

[Abe Abraham]

"ክነጫውተኩም" ኢኹም ደሊኹም፡ ሓዙ በሉ . . .

ፍልይ ዝበለ ኣርእስቲ ንምልዓል Ato Meleket, እዛ " ብጣዕሚ ጽቡቕ! ብጣዕሚ ሕማቕ! ብጣዕሚ መጺጽ!! ብጣዕሚ ተሸጊሩ " ትብል ኣዘራርባ እንታይ እዩ ነገራ ?

በጣም ትብል ናይ ኣምሓርኛ ቃል ብጣዕሚ ኮይና ተተርጒማ ኣብ ትግርኛ ኣትያ ኮፍ ካብ ትብል ክንደይ ከም ዝገበረት ክትነግረና ዶ ምስከኣልካ?

ጥዕና ሃበላይ'ዶ ይሃበለይ፧ . . . ጥዕና ተዘየለ'ከ ሰላም ኣሎ ዲዩ፧

. . .
>>> ዋይ ዋይ፣ ኡቱ ጥዕና ሃበለይ ልብል ሰላምታና አወይ ከይዱካ?
ሰላም ተዘየለ ጥዕና የለይ፣
>>> አውዙይ እኒሄካ ፅዋ!

ሕቶካ ከም መጠን ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን ሰሚዕናዮ ኣሎና። ንሕቶካ ብሕቶ ፍልይ ብዚበለ ኣገባብ ንምምላሽ፡ “እዛ ሕቶኻ ነቶም ብምልከት ቋንቋ ትግርኛኦም ትንየተሎም ዛሎካ ንመምህር 'ሙሉወርቅ' እንተሓተትካዮም ኣይምሓሸን’ዶ፧” ምበልናካ'ሞ ነቢርና፤ ሽሞም'ኳ ባዕሉ ትግርኛ ዛይዀነ ከይብሉና ገሊኦም ነበብቲ። ሙሉወርቅ ዶ ምሓሾም ምሉእወርቂ ቢልና ኣይንሕጭጭን መታን ንስኻ ከይትኹሪ።

መምህር ሙሉ ወርቅ ድሕሪ ሞት ናይ እቶም ዓቢ ሰብኣይ ኣብ ትግራይ ናይ ቋንቋ ትግርኛ ሓላዊ ኮይኖም ክንቃሳቐሱ ይኽእሉ እዮም ።

“ከመጠምጠም መማር ይቅደም!” ይብሉ ነበሩ ሊቃዉንቲ ዞባና'ሞ እስከ ናይ መምህር ወለዶታት ዝበልካዮም ናይ መምህር ሙሳ ጽሑፍ ክንፍትሾ

ላብ ብጣዕሚ ልብል ቃል ብልንምለስ ኣውዚኣ እቶም መምህር ወለዶታት ልኾኑ መምህር ሙሳ ኣሮን ልጸሓፍዎ ልዓኹምይ ልኣንበብትናይ የቕርብ ። ንቐደም በሉታ ፥ http://dehai.org/archives/dehai_news_ar ... grigna.pdf

መምህር ሙሳ ዝጸሐፍዎ ኢዩ ዝበልካና ሓበሬታ አካፊልካና ኣሎኻ። ግርም። እቱይ ዛምጻእካዮ ጽሑፍ ቁምነገራት ኣለዎ፡ እንተዀነ ግዳ ነዙይ ትዕዝብትና ከነካፍለካ፡ ብኤርትራዊ ጭውነትን ሓበንን ምቕሉልነትን።

ጸሓፊ፡ ኣብ ቀዳማይ ዓንቀጽ እቲ ጽሑፍ፡ “ተርእዮ” ትብል ቃል ኣብ ልክዕ ቦታኣ ዚሰዅዓ ኣይመሰለናን።

ጸሓፊ “ዋላ’ኳ ናይ ቋንቋ ግእዝ ፍልጠተይ ውሱን እንተኾነ፡ . . .” እናበለ ደፊሩ ብዛዕባ ፊደላት ምንካይ ኪዛረብ ምፍታኑ ዜደንጹ ኢዩ። መሠረት’ዶ ከየጽናዕካ ቤት ወይ ርሻን ይስራሕ ዀይኑ፧ “ንፍቶ ንጽላእ መሠረት ቋንቋ ትግርኛ ኮነ አምሓርኛ ቋንቋ ግዕዝ ኢዩ።” ይብሉ ነበሩ መሪጌታ እዝራ። ግዕዝ ከይተመሃርና ኣብ ትግርኛ ክንውርጽጽ እንተፈተንና ኣይከጸብቐልናን ኢዩ። ከምቲ ባርናባስ መብራህቱ ያሬዳዊ ዜማ ከየስተማቐረን ናይ ምዕራባዊ ኦፔራዊ ዜማ ስለዝተመሃረ ጥራይ ብዛዕባ ዜማ ሃገርና መምህር ኪኸውን ዝፍትኖን ዚውጽጾን ማለት’ኡ። ናብ ጽሑፍካ ክንምለስ፡ ጸሓፊ ፊደላት ቋንቋ ግዕዝ ኬጉድል ኣሚሙሎ፦ ኣብነት

“ኣታ ሳባ እምበር ሃሪሳ፡ . . . ኣታ ሳባ እምበር ኃሪሳ፡ . . . ኣታ ሳባ እምበር ሓሪሳ” ንዚብል ኣገላልጻ ብከመይ ይርድኦ ይኸውን፧

ጸሓፊ ከም ርድኢቱ ከምዚ ኣይበሃልን ከምዚዩ ዚበሃል” እናበለ ኣብነታት ኣሰንዩ ገሊጩ። ግርም “ንእግረመገደይ፡ ‘ጎበዝ”ን፡ “ጐበዝ”ን ብማዕረ ክንጥቀመለን ዝከኣል እመስለኒ።” ይብለና . . . ግርም ንኣንፈዪ ኪብል’ውን ምከኣለ።

ጸሓፊ ፮ይ ኣጠቓቕማ ኣስማት (ትካላት) ኣብ ትሕቲ ዚብል ኣርእስቲ
"“ጽሕፈት ቤት”ን ቤት ጽሕፈት”ን
“ቤት ጽሕፈት” እምበር “ጽሕፈት ቤት” ቋንቋና ኣይኮነን። ንካብ ክልተ ንላዕሊ ብዝሒ ዘለወን ከኣ “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” እምበር “ቤት ጽሕፈታት” ኣይበሃልን።" ይብለና። . . . ግርም መምህር እምበር! . . .

ንጽል “ቤት”፡ ብዙኅ “ኣብያተ” ከምዚበሃል መምህር እዝራ ምሂሮና ነቢሮም። ክንዲዝዀነ ድማ “ኣብያተ ጽሕፈት” እምበር “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” ኣይበሃልን እዩ። . . . መባእታ ናይ ግእዝ መሰረት ከይጨበጥካ፡ ቋንቋ ትግርኛ ንምምሃር ምሕንዳድ ትርጉም የብሉኒ!

ኤርትራውያን ሊቃዉንቲ እኒ ዶ/ር ተጋዳላይ ኣባ ይስሃቕ ገብረኢየሱስን ብጮቶምን ከምዝመሃሩና፡ ኣብ ክንዲ "ብጣዕሚ" ኣዚዩ፡ ኣመና ወዘተ ዚብላ ቃላት ከነዘውትር ንመርጽ፡ መምህር ሙሳውን ከምኡ ቢሎም ኣለው። ግርም። “ጣዕሚ” ምስ መቐረት እንተከደ ኢዩ ዘጸብቐሉ ንብል፤ ንሕና ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን ብኤርትራዊ ጭዉነት ፍናንን ሓበንን። ‘ጠዐመ’ ዚብል ቃል ካብ ግእዝ ምውራስና ዛይምርሳዕ። መቀረ ጥዑም ኮነ ምቁር ኮነ ምዑዝ ኮነ መዐዘ . . . አስተማቐረ፡ ቀመሰ፡ መቐረት ወይ ጣዕሚ ፈተነ፡ ፈተነ፡ ለኸፈ ወዘተ ቢሎም ዝተርጎምዎ ሊቃውንቲውን ኣለውና።

ኣብ ክንዲ "ብጣዕሚ" ኣዚዩ፡ ኣመና ወዘተ ዚብላ ቃላት ከነዘውትር ንመርጽ ::

ኣነ 'ውን በዛነብሰይ ካብ ወለደይ ዝሰማዕክወን ኣዝዩን ኣመናን ምሒርን ክጥቀም እየ ዝመርጽ ። ኮይኑ ግን እዛ ብጣዕሚ ትብል ቃል ብዙሓት ሰባት ምስ ሓዝዋ ምግዳፋ ስለ ተጸግሞም ዋላ እውን ዘይትምረጽ ምዃና እንዳ ፈለጡ መመሊሶም ንኽጥቀሙላ ይግደዱ ።

ዚብል ቃል ካብ ግእዝ ምውራስና ....

ኣብ'ዛ ዝጸሓፍካያ ሓንቲ ሕቶ ኣላትኒ ። " ዚ " ዝበሃል ፊደል ኣብ ዚብል ቅኑዕ እንከሎ ግን ኣብ ኣደማምጻ ዘጸግም እንተ ኾይኑ ኸ እንታይ ትገብር ? ስርዓት ኣራዓዕማ ፊደላት ተኸቲልካ ትኸይድ ዶ ዋላስ ነቲ ዝጥዕመካ ትመርጽ ? ኣነ ካብ ዚብል ክብል ዝብል ይጥዕመኒ ። ንስኻ በዚ ጉዳይ ዝምልከት እንታይ ትብል ?

ጥዕና ሃበላይ'ዶ ይሃበለይ፧

ብዝመስለኒ ይሃበለይ ምሉእ ክኸውን እንከሎ ሃበለይ ጎደሎን ስሉጥን እዩ ። ኣብ ቋንቋ እንግሊዝ ተማሳሳሊ ይረአ እዩ ።

ጉዳይ ምህላውን ዘይምህላውን ፊደል ስ ኣብ ምስረእኽዋን ምረኣኽዋን

1_ምስረኣኽዋ ንድሕሪት ተመሊሰ ።

2_ግዜ እንተዝህልወኒ ምራእኽዋ ኔረ ።

ርእይቶኻ እንታይ ይብል ?


-

[Abe Abraham]

ጸሓፊ ፮ይ ኣጠቓቕማ ኣስማት (ትካላት) ኣብ ትሕቲ ዚብል ኣርእስቲ

• "“ጽሕፈት ቤት”ን ቤት ጽሕፈት”ን

• “ቤት ጽሕፈት” እምበር “ጽሕፈት ቤት” ቋንቋና ኣይኮነን። ንካብ ክልተ ንላዕሊ ብዝሒ ዘለወን ከኣ “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” እምበር “ቤት ጽሕፈታት” ኣይበሃልን።" ይብለና። . . . ግርም መምህር እምበር!

ንጽል “ቤት”፡ ብዙኅ “ኣብያተ” ከምዚበሃል መምህር እዝራ ምሂሮና ነቢሮም። ክንዲዝዀነ ድማ “ኣብያተ ጽሕፈት” እምበር “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” ኣይበሃልን እዩ። . . . መባእታ ናይ ግእዝ መሰረት ከይጨበጥካ፡ ቋንቋ ትግርኛ ንምምሃር ምሕንዳድ ትርጉም የብሉኒ!

ብዝመስለኒ ንስኻ ዋላ ሓደ ዘዳናግር ነገር የሎን ብምባል ትኽ ኢልካ ነቲ ቀዳማይ ናይ " ቤት ጽሕፈት" ኣብ ምብዛሕ ኣቲኻ ። እቲ ሓውና ግን ን " ቤት ጽሕፈት " ከም ሓደ ስም ወሲዱ ኣብ ጥርጥርን ካልእ መልሲ ኣብ ምንዳይን ኣትዩ ።

----
ምስ ኣርእስትና ዝተኣሳሰር ፥ ናይ ምስሪ መራሒ ቅሩብ ግዜ ይገብር " ኣባይትና " ንክብል ብዓረብ ንብዙሕ በይት/ብዩት መሊሱ ኣባዚሑ ብዩታትና ምስ በለ ብዙሓት ሰባት ወቒሶሞን መስሓቕ ጌሮሞን !!!



-

[Temt]

• ፍልይ ዝበለ ኣርእስቲ ንምልዓል Ato Meleket, እዛ " ብጣዕሚ ጽቡቕ! ብጣዕሚ ሕማቕ! ብጣዕሚ መጺጽ!! ብጣዕሚ ተሸጊሩ " ትብል ኣዘራርባ እንታይ እዩ ነገራ ?
  
  በጣም ትብል ናይ ኣምሓርኛ ቃል ብጣዕሚ ኮይና ተተርጒማ ኣብ ትግርኛ ኣትያ ኮፍ ካብ ትብል ክንደይ ከም ዝገበረት ክትነግረና ዶ ምስከኣልካ?

selam Abe Abraham,
you have raised an important subject on our Tigrigna. Sadly, many Eritreans use the word "ብጣዕሚ", like you said which is a derivative of the Amharic word "በጣም"!
For your information I am posting an article about such a subject I read and saved some time ago:
Here it is:
ቋንቋ ትግርኛ ናበይ ገጹ፧
ምህብታምዶ ምህውታት፧

ሓያሎይ ዓመታት ኣቢሉ ይገብር፡ ናይ ገለ ቋንቋታት ሃገርና ክኢላ ምዃኖም ዝእምነሎም፡ ኣቦና መምህር ሙሳ ኣሮን፡ “ትግሓርኛ” ዘርእስታ ሓንቲ ኣገዳሲት ጽሕፍቲ ኣዳልዮም ምንባሮም እዝከረኒ። ነታ ጹሕፍቶም ብምልእታ ከንብባ’ኳ ዕድል እንተዘይረኸብኩ፡ ሓፈሻዊ ትሕዝቶኣ ግን ብርዱእ ምኽንያት (ማለት ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ንሓያሎይ ዓመታት ተቖሪንና ብምንባርና ጥራይ ዘይኮነስ፡ ናይ ባዕዲ ቋንቋታት ንምትእትታው: ገዛእትና ዘይፈተንዎ ስጉምትታት ስለዘይነበረ) ነቲ ዝምዕብል ዝነበረ ናይ ቋንቋ ኣምሓርኛ ጠባያት-ሓዘል ዝኾነ ቃላት ትግርኛ “ኣተሓናፊጽካ” ምዝራብ ወይ ምጽሓፍ ተርእዮ ብእዋኑ ወጊድ ክበሃል ከም ዝነበሮ ትእምት ከምዝነበረት ትዝ ትብለኒ።

እቲ ዘሕዝን ከኣ፡ ገለ-ገለ ቃላት ይኹኑ ወይ ጥምረ-ሓሳብ (phrases/clauses) ክሳዕ ምሉእ ሓሳባት (sentences) ከይተረፉ፡ ናይ ባዕዲ ቅርጽን ኣገባብን ሒዞም ብሓያሎይ ኤርትራውያን ክዝውተሩ ይርኣዩን ይስምዑን ኣለዉ።

ከምኡ’ውን ገለ ሓደ ፊደላት ናይ ቋንቋ ግእዝ፡ ኣብ ቋንቋ ትግርኛ ናይ ግድን ኣድላይነቶም ኣይተራእየንን ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዓዓቶም ዕሽሽ ብማለት፡ ንቀልጢፍካ ምምላኽ ፊደላት ትግርኛ ብዘየማትእ ከቃላጥፎን ከዕዝዞን ተኽእሎ ኣሎ በሃላይ እየ። ንኣብነት ክልተ “ጸ” (ፀ)፡ ክልተ “ሰ” (ሠ) ወዘተ። ዋላ’ኳ ናይ ቋንቋ ግእዝ ኣፍልጦይ ውሱን እንተኾነ፡ ኣብ ቋንቋ ግእዝ ኣድላይነቶም ዘየማትእ ሓቂ ክንሱ፡ ኣብ ቋንቋ ትግርኛ ግን፡ ኣድላይነቶም ዘሎ ኣይመስለንን።

እዘን ኣብ ታሕቲ ኣተምቢሀየን ዘለኹ ትዕዝብተይ፡ ካብ ባሕሪ ብጭልፋ ደኣ’ምበር፡ ኩሉ ክዝርዝሮ እንተኾይነ መጽሓፍ ምጽሓፍ እኹል ግዜ ስለዘይረኸብኩ፡ እተን ኣመና ጎሊሐን ዝደጋገማ ቃላትን ጥምረ ሓሳባትን ጠቒሰ፡ መባራበሪን መበጋገሲን ለባማትን ግዱሳትን ክኾና እዩ ‘ቲ ትምኒተይን ሓሳበይን።

ኣብ’ዚ ኣንበብቲ ክርድኡለይ ዝምሕጸን ግን፡ ነዛ ሕጽር ዝበለት ስነ ጽሑፍ ከቕርብ ዝደረኸኒ ነገር እንተልዩ፡ ኣነ ልዕሊ ሰበይ ኣፍልጦ ቋንቋ ትግርኛ ኣልዩኒ ዘይኮንኩስ፡ እቲ ተፈጢሩ ዘሎ ናይ ቋንቋ ሕልኽልኽን (Confusion) ዘይግቡእ ኣጠቓቕማን (Non Standard Use) ንምእላዩ ንምፍታን’ሞ፡ ናይ ቋንቋ ትግርኛ ክኢላታትን ሰብ ልቦናን ከኣ አእጃሞም ብምብርካት፡ ነዚ ኣተምቢሀዮ ዘሎኹ ተበግሶ ምርኩስ ብምግባር ነናቶም ተሞክሮን ዓቕምን ብዘፍቀደሎም ኣገባብ ከሀብትምዎ፡ ተስፋን እምነትን ስለዘሎኒ እየ።

፩ይ ኣጠቓቕማ ፊደላት፡
“ሀ”ን፡ “ሄ”ን
“በርሀ” ድኣ’ምበር “በርሄ”፡ ከምኡ’ውን “ኣብረሀት” እምበር “ኣብርሄት” ኣይጽሓፍን
“ሐ”ን፡ “ሓ”ን
“ሓፋሽ” ድኣ’ምበር “ሐፋሽ”፡ ከምኡ’ውን “ወሓይዝ” እምበር “ወሐይዝ” ኣይጽሓፍን
“አ”ን፡ “ኣ”ን
“ኣደይ” ድኣ’ምበር “አደይ”፡ ከምኡ’ውን “ኣነ” እምበር “አነ” ኣይጽሓፍን
“ዐ”ን፡ “ዓ”ን
“ዓሚ” ደኣ’ምበር “ዐሚ”፡ ከምኡ’ውን “ዓሊ” እምበር “ዐሊ” ኣይጽሓፍን
“ዐ”ን፡ “ዔ”ን
“ብድዐ” ደኣ’ምበር “ብድዔ”፡ ከምኡ’ውን “ቁጥዐ” እምበር “ቁጥዔ” ኣይጽሓፍን
“ፀ”ን፡”ጸ”ን
“ጸሓይ” ድኣ’ምበር “ፀሓይ” ከምኡ’ውን “ባጽዕ” እምበር “ባፅዕ” ኣይጸሓፍን
“ሠ”ን፡”ሰ”ን
“ሰራው” ድኣ’ምበር “ሠራው” ከምኡ’ውን “ናሕሲ” እምበር “ናሕሢ” ኣይጸሓፍን

፪ይ ገለ ኣጠቓቕማ ምልክታት (Punctuations)፡
“፧”ን፡ “?”ን ምልክት ሕቶ (Question mark)
“፧” ድኣ’ምበር “?”ሲ ኣይፋልን። ንኣብነት፡
“መን’ዩ ስምኪ ‘ዛሓብተይ፧” ድኣ’ምበር፡ “መን’ዩ ስምኪ ‘ዛሓብተይ?” ኣይግድን
(‘)፡ ምልክት ኣሕጽሮተ ቃል (Apostrophe)
ክልቲኡ’ኳ ቅኑዕ ኣበሃህላ (ኣዘራርባን ኣጸሓሕፋን) እንተኾነ (ካብ “ኣብ እዚ ቦታ እዚ” ንራኸብ)፡ወይ ከኣ “ኣብዚ ቦታ እዚ” ንራኸብ ማለት (“ኣብ’ዚ ቦታ’ዚ” ንራኸብ) ምባል ስለዝቐልል፡ ብዝተኻእለ መጠን ምልክት ኣሕጽሮተ-ቃል ኣስፊሕና ክንጥቀመላ ይግባእ።

፫ይ ኣጠቓቕማ ኣሃዛት፡ ቁጽሪታት፡
ካልእ ኣገዳሲ ዝብሎ ናይ ቁጽሪ ኣሃዛትና ዘይምጥቃም ዓቢ ጌጋ ንፍጽም ከምዘሎና እስምዓኒ። ናይ ብሓቂ ዘሕዝን ከኣ እዩ። እቲ ርዱእ ጸገማት ናይ ኣሃዛትና ኣብ ቦትኡ ኰይኑ፡ ኣሃዛትና ክንጥቀመሎም እንኽእለሉ ኣጋጣሚታት ግን ኣሎ። ንኣብነት “ገጽ” ናይ መጻሕፍትን ጥራዛውትን፡ ጋዜጣታትን፡ ምዕራፋትን ሕጡባትን (Paragrphs) ናይ መጻሕፍቲ፡ ከምኡ’ውን ተኸታተልቲ ቁጽርታት (Serial numbers) ክንጥቀመሎም ንኽእል። እቲ ጸገም ኣሃዛትና “ባዶ” ስለ ዘይብሎም፡ እቶም ንቡራት ናይ ቁጽሪ ሕግታት (ማለት ምድማር፡ ምጕዳል፡ ምምቃልን: ምርባሕን ወዘተ) ብቐሊሉ ክትግበሩ ስለ ዘይከኣል እዩ። ከም ዝፍለጥ፡ እቲ ብናይ ሮማውያን ኣሃዝ (Roman numeral) I, II…X, IV,XL C, M etc) ዝፍለጥ ስርዓተ ቁጽሪ እንተኾነ’ውን ከም ናይ ግእዝ (ትግርኛ/ትግረ) ጸገም ኣለዎ። “ባዶ” ዘመልክት ቁጽሪ ስለዘይብሉ ግን ካብ ጥቕሚ ወጻኢ ኣይኮነን። ስለ’ዚ፡ ኣሃዛት ቁጽርታትና ብግቡእ ክንፈልጦምን ክንጥቀመሎምን፡ ምስክር ሕቡን ባህልናንን ታሪኽና’ውን ስለ ዝኾኑ ክንዕቅቦም ይግባእ። ፩ ፪ ፫ ፬ ፭ ፮ ፯ ፰ ፱ ፲ ፲፩ ፲፪…፳ ፴ ፵ ፶ ፷ ፸ ፹ ፺ ፻… ፼…ዘገርም’ዩ ገለ መናእሰያትናስ ወረ “እዚ ኣሃዛት ናይ ኣምሓርኛ ዶ’ይኮነን”፧ ኢሎም ዝሓቱ ደቅና ኣይተሳእኑን! Can we blame them, when even some adults don’t use them! ንእግረ መገደይ “፳” “ዕስራ” ድኣ’ምበር “ዒስራ” ኣይኮነን እቲ እሩም ትግርኛ ዝመስለኒ።

፬ይ ኣጠቓቕማ ቃላት፡
“ባባ”ን “ማማ”ን
እዚ ብመሰረቱ ናይ ወለዲ በደል’ዩ ዝብል ኣነ። ኣብ ክንዲ “ኣቦ”ን “ኣደ”ን ናይ ኣጉል “ስልጣነ” ዝፈጠሮ ንዝኾነ ዜጋ ኤርትራ ዘሕብን ኣይኮነን።
“እንጀራ”ን፡ “ጣይታ”ን”፡
ብኣጠቓላሊ ዘረባ፡ “እንጀራ” ወይ “እንጌራ” ክበሃል ኮሎ ኩሉ ዓይነት መግቢ ማለት እዩ። መግቢ ከኣ “ጣይታ”፡ “ቅጫ”፡ “ብርኩታ” “ገዓት”፡ “ሃንዛ” (“ምልሶ”) “ሽልጆ”፡ “ሕልበት”፡ “ብራሕ”፡ ወዘተ የጠቓልል። “ጣይታ” ግን እታ ኩልና እንፈልጣን ዕጽፍጽፍ እንዳበለት ዘዕበየትናን፡ ተለዊሳ፡ ቦኺዓ፡ ብማይ ላፋ (ብሑቕ) ተቐጢና ኣብ ሞጎጎ ተሰንኪታ በቲ ብዙሓት ኣዒንታ እንዳጠመትና ንሰሃላ መግቢ እያ። ካብ ክልተ ንላዕሊ “ጣይታ” ከኣ “ጠባቱ” ድኣ’ምበር “ጣይታታት” ኣይበሃልን።
“ብጣዕሚ”ን፡ “ኣዝዩ”ን”፡
ኣብ ኩሉ ከም ንዕዘቦ ነዛ “ብጣዕሚ” እትብል ቃል ዝጥቀሙ ኤርትራውያን ሓያሎይ እዮም። እንተስተብሂልና ከኣ መብዛሕትኦም ኣብ ግዜ ግዝኣት ኢትዮጵያ ዝተወልዱ ወይ ከኣ ናይ ኣምሓርኛ ወይ ትግራይ ጽልዋ ዝነበሮም ሰባት እዮም። ካብ ናይ ኣምሓርኛ “በጣም” ትብል ቃል ገለ ተጋሩ ዝጥቀሙላ እያ ነይራ። ዝኾነ ኾይኑ፡ (“ብጣዕሚ” ሓሚሙ ኣሎ፡ ዘይኮነስ፡ (“ኣዝዩ” ሓሚሙ ኣሎ) ወይ ከኣ (“ኣመና” ጽቡቕ ኣሎ) ወይ ድማ (ምሒር ጽቡቕ ኣሎ) እዩ እቲ እሩም ኣበሃህላ። ከምኡ’ውን ገለ ኤርትርውያን (“ማራ” ጽቡቕ ኣሎ) ዝብሉ ኣለዉ ብሕልፊ ኣብ ከተማታት ዝዓበዩ። እንተኾነ እዚኣ’ውን ናይ ትግርኛ ቃል ኣይኮነትን።
ንእግረመገደይ “ንኡድ” (Excellent) ትብሃል ናይ ትግርኛ ቃል ኣብ ፶ታትን ፷ታትን ኣብ ኣባይተ ትምህርቲ መንግስቲ ኤርትራ መማህራንና ካብ ዝጥቀሙለን ዝነበሩ ሓንቲ ከም ምዃና እዝክር፡ ሎም ቅነ ግን እንዳሃስሰሰት ትኸይድ ዘላ ኮይኑ እስመዓኒ። ክትሃስስ የብላን በሃላይ እየ።
“ነጻነት”ን፡ “ናጽነት”ን ንኣብነት፡
“ናጽነት” ድኣ’ምበር “ነጻነት” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“ስሕተት”ን፡ “ጌጋ”ን ንኣብነት፡
“ጌጋ” ድኣ’ምበር “ስሕተት” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“ትኽክል”ን፡ “ቅኑዕ”ን፡
(ኢብራሂም “ትኽክል” ኣሎኻ) ዘይኮነስ፡ (ኢብራሂም “ቅኑዕ” ኣሎኻ) ወይ ኢብራሂም “ጽቡቕ” ኣሎኻ) እዩ ዝብሃል።
“ሓፍተይ”ን፡ “ሓብተይ”ን
ንኣብነት፡ ሳራ “ሓብተይ” ወይ “ሓውተይ” ድኣ’ምበር ሳራ “ሓፍተይ” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይመስለንን።
“ስልጠና”ን፡ “ምልመላ”ን
“ሰልጢንና” ቅኑዕ ትግርኛ’ኳ እንተኾነ፡ ናይ “ድንቊርና” ኣምር ስለ ዘለዎ፡ ኣብ ክንዲ “ሰልጢንና” -“ተመልሚልና” ወይ ከኣ “ተማሂርና” ይምረጽ።
“ተቓኒዑ”ን፡ “ተኻይዱ”ን
ንኣብነት፡ ኣኼባ “ተኻይዱ” ድኣ’ምበር “ተቓኒዑ” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“እንተሃልዩ”ን፡ “እንተኣልዩ”ን
ንኣብነት፡ “ኣብ መወዳእታ ዝዛረቦ ነገር “እንተኣልዩ” (“እንተ’ልዩ”)” ድኣ’ምበር “እንተሃልዩ” ኣይበሃልን። ምኽንያቱ እንተሃልዩ”፡ ናብ 1) “ሃላይ” (ዓዋን) ወይ ከኣ
2) “ብኣካል ዘሎ(ዘይከደ)” ወይ “ብሂወቱ ዘሎ(ዘይሞተ)” ገጹ ስለዘምርሕ!
“ምናልባት”ን፡ “ምናልባሽ”ን
“ምናልባሽ” እምበር “ምናልባት” ንጎረቤትና ሽፋ ይግበረሎም
“መጀመርያ”ን፡ “መጀመርታ”ን
“መጀመርታ” ዘይተማትእ ቃል ትግርኛ እያ። “መጀመርያ” ንጎረቤትና ንሓድገሎም
“መጨረሻ”ን፡ “መወዳእታ”ን
“መወዳእታ” ዘይተካትዕ ቃል ትግርኛ እያ። “መጨረሻ”’ውን ንጎረቤትና ሽፋ ይግበረሎም
“ቀበሌ”ን፡ “ምምሕዳር”ን’ሞ “ፈሊጡ ዘጽቀጠስ፡ መድፍዕ ነይንቕንቖ” እንድዩ ዝተባህለ!
“ተሽከረከርቲ”ን “ተንቀሳቐስቲ”ን
“ተንቀሳቐስቲ” እምበር “ተሽከርከርቲ” ቋንቋና ኣይኰነን።
“መንገዲ”ን “መገዲ”ን
(“መገዲ” ምስ ወዲ ዓዲ) ድኣ’ምበር (“መንገዲ” ምስ ወዲ ዓዲ) ኣይኮነን ዝበሃል
“ኣውቶቡስ ቀጠና”ን “ምውፋር ኣውቶቡሳት”ን
“ምውፋር ኣውቶቡሳት” እምበር “ኣውቶቡስ ቀጠና” ቋንቋና ኣይኮነን።
“መነሃርያ”ን “ቀንዲ መገዲ”ን
“ቀንዲ መገዲ” ወይ ከኣ “ጐደና” ወይ’ውን ምናልባሽ “መገደ’ርባዓ” እምበር “መነሃርያ”
ከምኡ’ውን “ኣውራ ጐደና” ኣይናትናን።
“ተሳፈርቲ” ኣውቶቡስን “ተሰቐልቲ” ኣውቶቡስን
“ተሳፈርቲ” ኣውቶቡስ ዘይኮነስ “ተሰቕልቲ” ወይ “ሰረርቲ” ኣውቶቡስ እዩ ዝበሃል።
“ዝወርድ ኣሎ” ደኣ’ምበር “ወራጅ ኣለ” (ካብ ኣውቶቡስ) ኣይግድን።
“ፈንጂ”ን “ነታጒ”ን
“ነታጒ” ወይ “ነተጒቲ” እምበር “ፈንጂ” ወይ “ፈንጂታት” ቋንቋና ኣይኮነን።
“ኣዳምጹ”ን “ስምዑ”ን
“ስምዑ” ወይ “ጽን በሉ” ድኣ’ምበር “ኣዳምጹ” ትግርኛ ኣይኮነን።

መሰናድኦና”ን “መደብና”ን
“መደብና” እምበር “መሰናድኦና” ኣይቃልናን።
“ፈተና”ን “መርመራ”ን
(ናይ ቁጽሪ “መርመራ” ኣሎኒ’ምበር)፡ (ናይ ቁጽሪ “ፈተና” ኣሎኒ) ኣይበሃልን።
“ንምሳሌ”ን፡ “ንኣብነት”ን
እቲ ቅኑዕ ትግርኛ “ንኣብነት” ወይ ከኣ “ንመረድኢ” እዩ ዝበሃል፡ “ንምሳሌ” ኣይናህናን።
“ሽልማት”ን፡ “ብልጫ”ን
ከም ልምዲ ንጥቀመሉ “ብልጫ” ደኣ’ምበር “ሽልማት” ኣይኮነን። “ስልማት” (ሽልማት) ደቂ ኣንስትዮ ንመጋየጺ (መመላኽዒ) ዝጥቀማሉ ስለዘምስል።
“ሓያል”ን፡ “ብርቱዕ”ን፡
እዚኣ’ኳ ናይ ብሓቂ ጸገም’ያ ንምብራሃ! ዝኾነ ኾይኑ “ሓያል” ን”ኣካላዊ ሓይሊ ብተነጽሎ (singularity)” ከም ቅልጽም (ወይ ቆይቊ) ወይ ሓይሊ መኻይን (Machinery like hydraulic power) ክገልጽ ከሎ፡ “ብርቱዕ” ወይ ብርታዐ ግን ንባህርያዊ ተርእዮ (nature) ዝገልጽ እዩ። (ንመረድኢ ብርቱዕ ንፋስ፡ ብርቱዕ ውሕጅ፡ ብርቱዕ ዋዒ (ሙቐት/ሃሩር) ወይ ከኣ ብርቱዕ (ተሪር) ዓቐበት (ዓቐብ) ቊልቊለት ክበሃል ይከኣል። ንኣብነት ኣብ ክንዲ (“ኣብሻውል” “ሓያል” ጋንታ እያ)፡ ምባል (“ኣባሻውል “ብርትዕቲ” ጋንታ እያ) ይምረጽ። ነፍሲወከፍ ተጻዋታይ “ሓያል” (ሓይሊ ዘለዎ) ክኸውን ይኽእል። ብኽእለቱ (ዓቕሙ) ግን ብርቱዕ ወይ ንፉዕ ተጻዋቲ’ዩ ዝበሃል’ምበር “ሓያል” ተጻዋቲ ኣይበሃልን።
“ጐበዝ”ን፡ “ንፉዕን፡
ብዝኾነ ሚዛን ጸብለልትነት ዘርኣየ(ት) “ንፉዕ”(“ንፍዕቲ”) እምበር “ጐበዝ” ናይ ዕድመ ኣምር’ውን ስለዘለዎ ይንፋዕ ኣይንፋዕ ብዘየገድስ “ጐበዝ” ኣይበሃልን። ንእግረመገደይ፡ “ጐበዝ”ን፡ “ጎበዝ”ን፡ ብማዕረ ክንጥቀመለን ዝከኣል እመስለኒ።
“ዝባኣሰ”ን “ዝገደደ”ን
(ዝገደደ ኩነታት) ድኣ’ምበር (ዝባኣሰ ኩነታት) ኣይበሃልን
“ክሸራሸር”ን “ክዛወር”ን
(ክዛወር ከይዱ) ድኣ’ምበር (ክሸራሸር ከይዱ) ኣይናህናን
“ኣረፍተ ነገር”ን “ምሉእ ሓሳባት”ን
ብቋንቋ ትግርኛ (sentence) “ምሉእ ሓሳባት” እዩ ዝበሃል። “ኣረፍተ ነገር” ኣይናትናን።
“ዝተጻወተኦ ተራ”ን፡ “ዘበርከተኦ ግደ”ን
እዚ’ሞ ፈጺምካ ክትቅበሎ ዘይከኣል ናይ ቋንቋ ስግንጢር’ዩ። ንኣብነት (ኣዴታትናን፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣሓትናን ንምክልኻል ሃገርና “ዘበርከተኦ ግደ”) ወይ ከኣ “ዓቢ እጃም ኣበርኪተን” ደኣ’ምበር “ዝተጻወተኦ ተራ”ስ ኣይግድን። ክትሰምዖ’ኳ ኣይጡዑም! ክሳዕ እታ ዘይትትካእ ህይወተን ክኸፍላ ዝወፈራስ “ዝተጻወተኦ ተራ”፧
“ሽንት ቤት”ን፡ “ዓይኒ ምድሪ”ን”፡
ኣብ ክንዲ “ሽንት ቤት” “ዓይኒ ምድሪ” ወይ ከኣ “ሽቓቕ” ክበሃል ይግባእ። ኣነኳ “ሽቓቕ”’የ ዝመርጽ።
“ጸዊዑ”ን፡ “ተላብዩ”ን”፡
ኣብ ክንዲ “ጸዊዑ” “ተላብዩ” ወይ “ኣተሓሳሲቡ” ወይ ከኣ “ኢሉ” ክበሃል ይምረጽ። ትርጉም “ምጽዋዕ” ብኣካል ወይ ከኣ ብስልኪ ምድሃይ ማለት’ዩ።
ንመረድኢ፡ ኣብ ክንዲ፡ ርእሰ-መምህር ወ/ሮ ትርሓስ ሓላፍነትና ክንስከም “ጸዊዐን”፡ ርእሰ-መምህር ወ/ሮ ትርሓስ ሓላፍነትና ክንስከም “ተላብየን”፡ ይምረጽ።
“ኣደባባይ”ን፡ “ሜዳ”ን”።
ኣብ ክንዲ “ኣደባባይ ኤርትራ” “ሜዳ ኤርትራ” ክበሃል ይግባእ።
“መስከረም ሓደ”ን፡ “ሓደ መስከረም”ን”፡
ኣብ ክንዲ “መስከረም ሓደ” “ሓደ መስከረም” ወይ ከኣ “ባሕቲ መስከረም” ክበሃል ይግባእ።

፭ይ ኣጠቓቕማን ኣጸሓሕፋን ዕለትን ሰዓትን (ግዜ)
“ወርሒ ሓደ”ን “ጥሪ”ን
ዋላ’ኳ ናይ ፈረንጂ ኣዋርሕ ምስ’ቲ ናይ ግእዝና ሓደ ብሓደ ዘይሰማማዕ እንተኾነ፡ ብሓፈሻ ግን፡ ምስ ናይ ፈረንጂ ኣቆጻጽራ ዝዳረጋ ኣስማት ኣዋርሕ ኣሎዋና። ስለምንታይ ኣዋርሕና ብኣሃዝ ክጽወዓ ተባሂጉ፧ ስለ’ዚ “ወርሒ ፫” ዘይኮነስ፡ “መጋቢት” ምባል ይቐልልን ይምዕርግን።
ንእግረመገደይ ወርሒ “የካቲት” ዘይኮነስ ብትግርኛ ወርሒ “ለካቲት” ከምዝኾነት ክገልጽ እፈቱ
“ግንቦት ፳፬”ን፡ “፳፬ ግንቦት”ን
ክልቲኡ’ኳ ሓደ ትርጉም እንተለዎ፡ “፳፬ ግንቦት” እዩ እቲ ቅኑዕ ትግርኛ። ግንቦት ፳፬” ናይ ባዕዲ ስነቕርጺ ዝሓዘ’ዩ።
“ጊዜ”ን “ግዜ”ን፡
ካብ “ጊዜ” ኢልካ ምዝራብን ምጽሓፍን “ግዜ” እዩ እቲ እሩም ኣዘራርባን ኣጸሓሕፋን ትግርኛ።
“ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ”ን፡ “ንግሆ”ን፡
“ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ” ዘይኮነስ፡ “ንግሆ”፡ ወይ “ረፍዲ”ወይ “ረፋድ” ማለት እኹል ጥራይ ዘይኮነስ እሩምን ንጹርን ኣበሃህላ እዩ። ከምኡ’ውን፡
“ኣብ ሰዓታት ናይ ምሸት”ን፡ “ምሸት”ን
“ኣብ ሰዓታት ናይ ምሸት” እዚ’ውን ከምኡ፡ “ኣጋ ምሸት”፡ ወይ ከኣ “ምሸት” ማለት እኹልን እሩምን ኣበሃህላ እዩ። ፍሉይ ግዜ ንምግላጽ ከኣ “ሰዓት ፲ ቅ.ቐ.” ወይ ከኣ
“ኣብ መንጎ ሰዓት ፪ን ሰዓት ፬ን ድ.ቐ.” ወይ ድማ “ድሕሪ ሰዓት ፫ ድ.ቐ.” ወይ “ፍርቂ መዓልቲ” ወይ ከኣ “ንፍርቂ ለይቲ ርብዒ ጎደል” ምስ ዝብሃል ብዙሕ ምድንጋር ኣይፈጥርን’ዩ።

፮ይ ኣጠቓቕማ ኣስማት (ትካላት)
“ጽሕፈት ቤት”ን “ቤት ጽሕፈት”ን
“ቤት ጽሕፈት” እምበር “ጽሕፈት ቤት” ቋንቋና ኣይኮነን። ንካብ ክልተ ንላዕሊ ብዝሒ ዘለወን ከኣ “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” እምበር “ቤት ጽሕፈታት” ኣይበሃልን።
“ቢራ ፋብሪካ”ን “ፋብሪካ ቢራ”ን
እንተኾነ “ቤት ዕዮ ቢራ” ክበሃል ምስተገበአ፡ ግድን ናይ ፈረንጂ ቅርጺ ንጠቐም እንተባህለ ኸኣ “ፋብሪካ ቢራ” እምበር “ቢራ ፋብሪካ” ክብሃል የብሉን።

፯ይ ኣወጻጽኣ ኣስማት (ደቅና)
ቅድም ሓሓሊፎም ኣይረኣዩን ነይሮም’ኳ ክበሃል እንተዘይተኻእለ፡ ድሕሪ ናጽነትና ዝውለዳን ዝውለዱን ደቅና፡ ናይ ወጻእተኛታት ስም (ብሕልፊ ናይ ኣመሪካውያን) ስም ምውጻእ ከም ልምዲ (ሞዳ) ተወሲዱ ብዘሕፍር መልክዑ ይስዕርር ብምህላዉ፡ ናይ በሓቂ ንወለዲ ዓገብ ዘብል ኩነታት ምዃኑ ከይጠቐስክዎ ክሓልፍ ኣይደልን። እቲ ንዓይ ዝገረመኒ፡ ኣብ ጭው ዝበለ ገጠር ትነብር ዘመድና ንጓላ “ሱዚ” ኢላ ምስማያ እዩ! ንሪኦን ንዕዘቦን ከም ዘሎና ከኣ፡ ወለዲ ብዘይ ገለ ሕንከት ንውላዶም “ሞናሊዛ”፡ሱዚ፡ ዴቦራ፡ ካቲ፡ ሜሪ፡ ሄንሪ” ወዘተ (Mona Lisa, Suzi, Deborah, Kathy, Mary, Henry etc) ክንደይ ኣረይ መረይ’ሞ ዘይሰማዕና! እቲ ናይ ገዛእ ርእስና ውርሻኸ እንታይ ስለ ዝጎደሎዩ፡ ንዕኡ ዕሽሽ ኢልና ናይ ባዕዳውያን ሽም ነቶም ኣፍ ዘየውጽኡ ደቅና ዝመረጽናሎም፧ ኣመሪካውያን ወይ ካልኦት ባዕዳውያን ደኣ “ኣልማዝ”፡ “ፍረውይኒ”፡ “ኣዛሚት”፡ “ወሓዚት”፡ “ወጋሕታ”፡ “ባና”፡ “ሂወት” ራህዋ፡ ኢሎም ንደቆም ዘይስዩሙ፧ ዓገብ ወለዲ! ናትና ዘሕብን ባህልን ኣስማትን ኰሎና ናይ ባዕዲ ምምቧሃቕ ወጊድ ንበሎ፡ካብ ናህና ስለ ዘይበልጽን፡ ፋይዳ ስለዘይብሉን!

፰ይ ናይ “ሸቕበጥበጥ“ ዘረባዶ ክብሎ፧
“ማዘረይ/ፋዘረይ” እቲ ልኡም “ኣደይን/ኣቦይን“ ከ እንታይ ኣበር ኮን ተረኺብዎ ይኸውን፧

[Meleket]

እዘን ሕቶታትካ ኣብ 'ዋዕላ ቋንቋ ትግርይና' ምስትቕርበን ሊቃውንቲ ቋንቋ ትግርይና ኣዕጋቢ ምላሽ ኪህቡካ እዮም። ደጊም ሰላም ካብ ኮነ፡ ‘ዋዕላ ቋንቋ ትግርይና’ ከምኡውን ‘ዋዕላ ቋንቋ ትግረ’፣ ‘ዋዕላ ቋንቋ ኩናማ’፣ ‘ዋዕላ ቋንቋ ሳሆ’፣ ወዘተ ዚግበረሉ እዋኑ ዝኣኸለ ይመስል።

ሓደ ‘መሲናስ’ ዚተባህለ ግዱስ ዜጋ፡ ብዛዕባ ቋንቋ ትግርይና ብዙሕ ቁምነገር ዘለዎ ጽሑፋት ከምዘበርከተ ርኢና ኣሎና’ሞ፤ እስከ ጽሑፋቱ ኣብ መርበብ ሓበሬታታት ሃሰስ በለን’ሞ ንበበን። ብሓፈሻ ብዛዕባ ቋንቋ ትግርይና ዘሎካ ሕቶታትካ ኪምልሹ ዚበቕዑ ዜጋታት ፍልጠት ቋንቋ ግእዝ ዘለዎም እንተዀኑ ይምረጽ ንብል፡ ንሕና ኤርትራውያን ደያኑ ማእከልን መስመርን፡ ብኤርትራዊ ጭውነት ፍናንን ሓበንን።

‘ብጣዕሚ’ ዘይኰነስ ‘ጣዕሚ’ ትብል ቃል ዘኪርናስ፡ ነዛ ፍትውቲ መዝሙር ዘኪርና

“ኦ ፍቝረይ ኢየሱስ ሕጻን
ኣቤት ጣዕሚ ምሳኻ ምንባር!”

. . . ህብብትን ዝውትርትን መዝሙር ኣብ ቕነን ቕንያትን ዕለተ ልደተ ክርስቶስ

[Abe Abraham]

ወዳጃችን Axumezana ለዘመነ እርቀሰላም እንኳን ኣበቃህ።

አባባልህና ጥያቄህ ገብቶናል። እንደኛ ኣመለካከት፡ ጥዮን አልከው ጽዮን ወይም ጭዮን፡ ጠለምት አልከው ፀለምት፡ ጠገዴ ኣልከው ጸገዴ፡ ምንም ልዩነት የለውም። ዋናው ልንለው የፈለግነው ከገባህ፡ አንተ የምትለው አባባልም ለኛ ከገባን በቂ ነው። ነገሩን በየዋህነት ተቀብሎ መግባባቱ ላይ ነው ምስጢሩ።

ትንሽ ስለ ፊደልና ድምጽ ካነበብነው

እኛ አገር ፀሐይን ጨሐይ የሚሉ አሉ። በየን መጺካ? ለማለት በየን መጪካ? ይላሉ፡ አባባሉን ከቀደምቶቻቸው ወርሰው ማለት ነው። ታድያ የቋንቋና የፊደላት የሆሂያት ተመራማሪዎች ሲመራመሩ የት ደረሱ መሰለህ። . . . ጨ፣ ሸ፡ ኸ ወዘተ የተባሉ ፊደሎች የተፈጠሩት ትግርኛና ኣማርኛ ወደ ጽሑፍ ከገቡ በኋላ ነው። (ግዕዙ ላይ ዬሉም መሰል . . . እባካችሁ የቋንቋና የፊደላት ሊቃውንት ካላችሁ ጉዳዩን አብራሩልንና፡ አብረን እንማር)
ምሳሌዎች
ጨው - ፄው
ጨሐይ - ፀሐይ - ጠሐይ
መጩ - መፅአ - መጣ
ጭዮን - ጽዮን - ጥዮን
ተጨዉየ - ተፄወወ
ተቀቢጩ - ተቀቢፁ
በዅበዀ - በኁበኈ . . . ወዘተ

እና ምን ለማለት ነው መሰለህ በግዕዝ በ"ፀ" ቢጻፍም ድምጹ ግን የ"ጨ" ነው። ስለዚህ የፊደሎች አደማመጥ ጉዳይ ክቡር ተጋዳላይ ዶ/ር ኣባ ይስሃቕ ገብረ ኢየሱስ የጻፉት ነገር ነበር፡ ካገኘነው አንድ ቀን እናጋርሃለን። አንተም ከግዕዝ ትግርኛ አማርኛ ጽሑፍና ከፊደላት ዙርያ ያነበብከው ወይ የተመራመረ ሰው ካለ ይዞታውን አካፍለን ባክህ እንማማርበት። ህዝባችን እንዲህ መመራመር እንጂ በረባ ባረባው ሰይፍ መማዘዝ ቢበቃው የሚሻል አይመስልህም?

እና ጥዮን ማርያም ወይ ማርያም ጥዮን ወይም ማርያም ጭዮን የሚል አጻጻፍ ካጋጠመህ አንተ በሚገባህ “ማርያም ጽዮን” ብለህ ተረዳው። እኛ እላይ የጻፍነው ምንም ዓይነት ቦተሊካዊ ትርጉም የለውም ምክንያቱም አማርኛ ሆነ ትግርኛ ሁለቱም መግባቢያ እንጂ መናቆሪያ መሆን የማይገባቸው የአንድ እናት ልጆች ናቸውና . . . የ'ጥዮን' ማለትም የ'ጽዮን' ኣዎን የ'ጭዮን'ም! አይመስልህም ወዳጃችን?

ደብተራ፥ መለከት፥ ማርያም፥ ጽዮን፥ እንጂ፥ ጥዮን፥ማርያምን፥ ከዬት፥ አመጣኸው? ነው፥ ወይስ ፀለምትን፥ ጠለምት፥ ብለው፥ እንደሚጠሩት፥ መሆን፥ ፈለክ፥?

ምሳሌዎች

ጨው - ፄው
ጨሐይ - ፀሐይ - ጠሐይ
መጩ - መፅአ - መጣ
ጭዮን - ጽዮን - ጥዮን
ተጨዉየ - ተፄወወ
ተቀቢጩ - ተቀቢፁ
በዅበዀ - በኁበኈ . . . ወዘተ
'

ጉዳይ ፊደላት ምቅይያር ካብ ተላዕለ .....

1_ኣብ ትግርኛ ጸብሒ ዝብል ቃል ኣሎና ። ብዙሓት ሰባት እዛ ቃል 'ዚኣ ምስ ጠበኻ ን ጠቢኽ ዝብላ ሴማውያን ቃላት ርክብ ከም ዘለዋ ዘይፈልጡ ኣለዉ ። እቲ ምስጢር ኣብ ምልውዋጥ ጠን ጸን ኸ ድማ ምስ ሓ እዩ ተሓቢኡ ዘሎ። ጠን ጸን ስ ሕራይ ኸን ሓን ከ ደኣ ብኸመይ ንዝብል ንፊደላት ሓን ኸን ናይ ዓረብ ምዕዛብ ጥራሕ እዩ ዘድልዮ ። ንክሊቲኦም ፊደላት ዝፈልዮም ሓደ ነጥቢ/ኑቕጣ ጥራሕ እዩ ። ኣብ'ዚ ተመልከት ፥ ح خ / ኻእ ሓእ!!!

2_መጽአ ብሸነኻ ጠን ጸን ገዲፍካ ብፍልይ ዝበለ ምትእስሳር ምስ ሴማውያን ቃላት ጃኣን መጂእን ርክብ ኣለዋ ። ብርህ ክብለልና መታን " ኣቶ መለኸት መጂኦም ዶ ኣይመጅኡን ፧ " ዶ ኢልና ክንሓትት፧

3_ ሓደን ክልተን ርጉጻት ከም ዝኾና ሒዘ ጸሓይ/ጠሓይ ምስ ሴማውያን ጠሃ/ከሸነ ን መጥሃ ( ክሽነ) ምትእስሳር ከይህልዋ ጥርጣረ ኣሎኒ ። ምኽሻን ምስ ሙቐት ዝተሓሓዘ እዩ እንተበልና ዝተጋደደ ዝላ ዶ ይኽውን ? ኣብ ስድራና ንዝተጋደደ ዝላ ብዋዛ ንኣብነት " ንሱ ዳኣ እንታይ ዘራኽብ ኣለዎ ? ንስኻ ኣናጥራቸው ኢኻ !! " ንብል ።

4_ቆልዓ እንከለኹ " መንፈዝ " ዝብል ሴማዊ ቃል ምስ ኣንበብኩ ንሕና 'ውን ብተማሳሳሊ " ነፈጸ " ዝበሃል ቃል ኣሎና እንድዩ ናብ ምባል ኣትየ ። ከም ኣብነት ኣብ መውጽኢ " መንፈዝ " ዝብል ክተንብብ እንከለኻ ኣብ ናይ ቲቪ ፕሮግራም ድማ " ናፊዛ/መስኮት ኢላ ኣል-ዓለም " ዝብል መጸውዒ ዝሓዘ መደብ ትረክብ ። ይገርም ዶ ? እወ ኣነስ ይገርም ይብል።

5_ ካልእ ከም በዓል ዘረጣ/ጠረጠ ኸራእ/ሓርኢ ዝኣመሰላ ናይ ፊደላት ምቅይያር ዘርእያ ቃላት ኣለዋ ። ሓደ መስሓቕ ወዲ ሌባኖን ኣብ ቲክቶክ ኣብ ጥቓ ሽቓቕ ጠጠው ኢሉ ሰብ ክወጸሉ እንዳ ተጸበየ ፥ (ቀልጥፍ ውጻእ 'ንዶ) ሓኽራእ! ሓኽራእ!/ ክሓርእ እየ ....( ንውሕ ምስ በለቶ ) ኸሬት / በል ሓሪአ ፡ ኣብ ስረይ ጌረዮ !!




-

[Meleket]

ትእምርተ መጠራ

ትእምርቲ ወይ ምልክታት መጠራ ኢለዮም ዘሎኹ፡ ነቶም ፊደላት እየ። እዚ ኣሰማምያ’ዚ፡ ኣብቲ መጀመርታ ግዝየ ምናልባት፡ ግር ኪብል ይኽእል ይኸውን። ሓቁን ምኽንያቱን ርዱእ እና ኾነ ምስ ዚኸይድ ግን፡ ልክዕነቱ ከም ዚፍለጥን ቅቡል ኣሰማምያ ከም ዚኸውንን ጥርጠራ ዚበሃል የብለይን።

ብዛዕባኦም ዝተባህለ’ኳ እንተ ተባህለ፡ ኣስማት ዝወጽአ እንተ ወጽአ ናብ ዘስፋሕፍሑ’ውን እንተ ኣስፋሕፍሑ፡ ታሪኽ ንመፈለምታ ግዝየ ኣብ መጠራ እዩ ዚፈልጦም። ቅድሚ ኣብ መጠራ እውን ኣብዛ ኣፍሪቃ ኣብ ካልእ ኣይተራእዩን። እዚ ማለት ከኣ፡ እቲ ዝጠንተወ በዞም ምልክታት እዚኣቶም ዝተደርሰ ጽሕፈትሲ ንሱ እቲ ኣብ ሓወልቲ መጠራ ዚርከብ ዘሎ ክቡር ምልክታት እዩ ማለት’ዩ። ብዛዕባዚ ኵሉ መጽናዕትን ምርምራትን ይሰማማዕ።

ትእምርተ መጠራ ሒዞሞ ዘለዉ መልእኽቲ ኵሉ፡ ብኣና ርዱእ ድዩ ኣይርዱእን ብዘየገድስ፡ ከም ዚኦም ዝኣመሰሉ ምልክታት ብኸምዚ ዝበለ ደረጃን ዕብየትን ኪሰርሑ ንመጀመርታ ግዝየ እንረክብ፡ ኣብ መጠራ ጥራይ ኢና። ኪፍጠሩ ወይ ዕንክይክይ ኪብሉ ከኣ ዘይኮነስ፡ ተኣኒኖም ብመንግስታዊ ደረጃ ኣብ ሓወልቲ ተወሪቖም፡ ንቡር ስራሖም ኣብ ምስላጥ እዮም ዘለዉ። መፈጠር ናይቶም ምልክታት፡ አርትራዊ ብዛዕባ ምዃኑ እምበኣር፡ ንረዳእ ደኣ እምበር አይንገረም። ምኽንያቱ ከኣ፡ 3-4 ሽሕ ዓመት ይገብር ንአርትራ ዚውንኑ ዝነበሩ ፍጥረተ-ሰባት ከም ዝተገልገሉሎምን ዝሰርሑሎምን እሞ፡ ምልክታት ምዃኖም ምርግጋጽ ጥራይ ንኣና እኹል እዩ። ካብ ክንደይ ኣሽሓት ዓመታት፡ ካበየናይ መዋዕል ንዚብል’ውን ንታሪኽ እምበር ንኣና፡ ኣብዚ ብዙሕ ዚግድሰና ኣይኮነን።

ሓደ ኪዝከር ዘለዎ ጭቡጥ ዝኾነ ጕዳይ ግን ኣሎ፡ ንሱ ከኣ፡ ኣሽሓት ዓመታት ቅድሚ ምፍጣርን ምምጻእን ህዝብታት በለው-ከለው፡ “ትእምርተ መጠራ” ኣቐዲሞም፡ ኣብኣ ኣብታ ዘለዉዋ ዝጸንሑን ዝነበሩን፡ ምስ ህዝብታት በለው ከለው እውን ዘራኽብ ዘይብሎምን ክነሶም፡ እቲ ንሳቶም ዚርከቡሉ ቦታ “በለው ከለው” ተባሂሉ ብጌጋ ይጽዋዕ ኣሎ። እዞም ትእምርትታት እዚኣቶም፡ ሎሚ ኣብ አርትራ ካብ ዘሎ ዝኾነ ፍጥረት ከይሃለወ ከሎ ገና፡ ካብ ዘይተነጸረ መዋዕላት ርግጽ ግን ካብ ሓያሎ ኣሽሓት ዓመታት ኣብኣ ነበሩ፦
ዘሐወለተ/ዘአገበረ/
አገዘ/ለአበወሀ/ወሰ
ሐበ/መሐዘተ/ አወ ዐ/
አለፈነ/ወአበለነ
ወዘተ . . . ብዚብላ ምስጢራውያን፡ ግን ከኣ ንጹራት ትእምርትታቶም ኣብታ ዘለዉዋ ነሮም። እነሀዉ ከኣ የድምጹን ይዛረቡን ኣለዉ። ናይዚ ዞባና ናይ ዝኾነ ጽሑፍ መሰረትን ምንጭን እምበኣር ንሳቶም እዮም እሞ፡ ትእምርተ መጠራ ምባሎም ልክዕ ልክዖም እዩ።

እዞም ምልክታት’ዚኣቶም ዝኣክል ከም ዝተኸላበቱ ከኣ እቲ “ፊደላት ኣምሓርኛ” ተባሂሎም ምጽዋዖም’ኳ እኹል ዝኾነ መርኣያ እዩ። ብውሑዱ ፊደላት ሓበሻ ተባሂሎም ምጽዋዕ’ኳ ተሓሪሙዎም፡ ምስቲ ካብ ሱዳን ተወሲዱ ንሓበሻ ኣጐልቢቡ ዝዓበጠ፡ ሓዲሽ ስም፦ “ፊደላት ኢትዮጵያ” ክሳዕ ምባሎም ተበጺሑ። ብፍላይ እዚ መወዳእታ ከኣ ንዓቢ ትምክሕትን ምድንጋርን ኣገልጊሉ የገልግል’ውን ኣሎ። እዚ ነገር’ዚ ኪእረም ይግባእ፡ “ትእምርተ-መጠራ!” ብምባል። በቲ ንዘለአለም ዘየቋርጽ ትእምርቶም እና እድመጹ፡ ኣብኣ ኣብ መጠራ ዝጸንሑን ዘለዉን ናይ መጠራ ምልክታት ስለ ዝኾኑ።

ብክቡር ተጋዳላይ ዶ/ር ኣባ ይስሓቅ ገብረ ኢየሱስ ብዛዕባ “ትእምርተ-መጠራ” ሰኒዶም ካብዘመሓላለፉልና ጽሑፍ

[Roha]

እዚ ኣንፈት መገዲ ናይ ቋንቋ ትግርኛ ከምዚ ኣቶ ጠምት ዝበሎ እንተኾይኑስ ፡ እዞም ከምዚ ኸማይ ናይ ክለሳ ትምህርቲ ከድልዮም እዩ።
ቋንቋ ትግርኛ ናበይ ገጹ፧
ምህብታምዶ ምህውታት፧

ሓያሎይ ዓመታት ኣቢሉ ይገብር፡ ናይ ገለ ቋንቋታት ሃገርና ክኢላ ምዃኖም ዝእምነሎም፡ ኣቦና መምህር ሙሳ ኣሮን፡ “ትግሓርኛ” ዘርእስታ ሓንቲ ኣገዳሲት ጽሕፍቲ ኣዳልዮም ምንባሮም እዝከረኒ። ነታ ጹሕፍቶም ብምልእታ ከንብባ’ኳ ዕድል እንተዘይረኸብኩ፡ ሓፈሻዊ ትሕዝቶኣ ግን ብርዱእ ምኽንያት (ማለት ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ንሓያሎይ ዓመታት ተቖሪንና ብምንባርና ጥራይ ዘይኮነስ፡ ናይ ባዕዲ ቋንቋታት ንምትእትታው: ገዛእትና ዘይፈተንዎ ስጉምትታት ስለዘይነበረ) ነቲ ዝምዕብል ዝነበረ ናይ ቋንቋ ኣምሓርኛ ጠባያት-ሓዘል ዝኾነ ቃላት ትግርኛ “ኣተሓናፊጽካ” ምዝራብ ወይ ምጽሓፍ ተርእዮ ብእዋኑ ወጊድ ክበሃል ከም ዝነበሮ ትእምት ከምዝነበረት ትዝ ትብለኒ።

እቲ ዘሕዝን ከኣ፡ ገለ-ገለ ቃላት ይኹኑ ወይ ጥምረ-ሓሳብ (phrases/clauses) ክሳዕ ምሉእ ሓሳባት (sentences) ከይተረፉ፡ ናይ ባዕዲ ቅርጽን ኣገባብን ሒዞም ብሓያሎይ ኤርትራውያን ክዝውተሩ ይርኣዩን ይስምዑን ኣለዉ።

ከምኡ’ውን ገለ ሓደ ፊደላት ናይ ቋንቋ ግእዝ፡ ኣብ ቋንቋ ትግርኛ ናይ ግድን ኣድላይነቶም ኣይተራእየንን ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዓዓቶም ዕሽሽ ብማለት፡ ንቀልጢፍካ ምምላኽ ፊደላት ትግርኛ ብዘየማትእ ከቃላጥፎን ከዕዝዞን ተኽእሎ ኣሎ በሃላይ እየ። ንኣብነት ክልተ “ጸ” (ፀ)፡ ክልተ “ሰ” (ሠ) ወዘተ። ዋላ’ኳ ናይ ቋንቋ ግእዝ ኣፍልጦይ ውሱን እንተኾነ፡ ኣብ ቋንቋ ግእዝ ኣድላይነቶም ዘየማትእ ሓቂ ክንሱ፡ ኣብ ቋንቋ ትግርኛ ግን፡ ኣድላይነቶም ዘሎ ኣይመስለንን።

እዘን ኣብ ታሕቲ ኣተምቢሀየን ዘለኹ ትዕዝብተይ፡ ካብ ባሕሪ ብጭልፋ ደኣ’ምበር፡ ኩሉ ክዝርዝሮ እንተኾይነ መጽሓፍ ምጽሓፍ እኹል ግዜ ስለዘይረኸብኩ፡ እተን ኣመና ጎሊሐን ዝደጋገማ ቃላትን ጥምረ ሓሳባትን ጠቒሰ፡ መባራበሪን መበጋገሲን ለባማትን ግዱሳትን ክኾና እዩ ‘ቲ ትምኒተይን ሓሳበይን።

ኣብ’ዚ ኣንበብቲ ክርድኡለይ ዝምሕጸን ግን፡ ነዛ ሕጽር ዝበለት ስነ ጽሑፍ ከቕርብ ዝደረኸኒ ነገር እንተልዩ፡ ኣነ ልዕሊ ሰበይ ኣፍልጦ ቋንቋ ትግርኛ ኣልዩኒ ዘይኮንኩስ፡ እቲ ተፈጢሩ ዘሎ ናይ ቋንቋ ሕልኽልኽን (Confusion) ዘይግቡእ ኣጠቓቕማን (Non Standard Use) ንምእላዩ ንምፍታን’ሞ፡ ናይ ቋንቋ ትግርኛ ክኢላታትን ሰብ ልቦናን ከኣ አእጃሞም ብምብርካት፡ ነዚ ኣተምቢሀዮ ዘሎኹ ተበግሶ ምርኩስ ብምግባር ነናቶም ተሞክሮን ዓቕምን ብዘፍቀደሎም ኣገባብ ከሀብትምዎ፡ ተስፋን እምነትን ስለዘሎኒ እየ።

፩ይ ኣጠቓቕማ ፊደላት፡
“ሀ”ን፡ “ሄ”ን
“በርሀ” ድኣ’ምበር “በርሄ”፡ ከምኡ’ውን “ኣብረሀት” እምበር “ኣብርሄት” ኣይጽሓፍን
“ሐ”ን፡ “ሓ”ን
“ሓፋሽ” ድኣ’ምበር “ሐፋሽ”፡ ከምኡ’ውን “ወሓይዝ” እምበር “ወሐይዝ” ኣይጽሓፍን
“አ”ን፡ “ኣ”ን
“ኣደይ” ድኣ’ምበር “አደይ”፡ ከምኡ’ውን “ኣነ” እምበር “አነ” ኣይጽሓፍን
“ዐ”ን፡ “ዓ”ን
“ዓሚ” ደኣ’ምበር “ዐሚ”፡ ከምኡ’ውን “ዓሊ” እምበር “ዐሊ” ኣይጽሓፍን
“ዐ”ን፡ “ዔ”ን
“ብድዐ” ደኣ’ምበር “ብድዔ”፡ ከምኡ’ውን “ቁጥዐ” እምበር “ቁጥዔ” ኣይጽሓፍን
“ፀ”ን፡”ጸ”ን
“ጸሓይ” ድኣ’ምበር “ፀሓይ” ከምኡ’ውን “ባጽዕ” እምበር “ባፅዕ” ኣይጸሓፍን
“ሠ”ን፡”ሰ”ን
“ሰራው” ድኣ’ምበር “ሠራው” ከምኡ’ውን “ናሕሲ” እምበር “ናሕሢ” ኣይጸሓፍን

፪ይ ገለ ኣጠቓቕማ ምልክታት (Punctuations)፡
“፧”ን፡ “?”ን ምልክት ሕቶ (Question mark)
“፧” ድኣ’ምበር “?”ሲ ኣይፋልን። ንኣብነት፡
“መን’ዩ ስምኪ ‘ዛሓብተይ፧” ድኣ’ምበር፡ “መን’ዩ ስምኪ ‘ዛሓብተይ?” ኣይግድን
(‘)፡ ምልክት ኣሕጽሮተ ቃል (Apostrophe)
ክልቲኡ’ኳ ቅኑዕ ኣበሃህላ (ኣዘራርባን ኣጸሓሕፋን) እንተኾነ (ካብ “ኣብ እዚ ቦታ እዚ” ንራኸብ)፡ወይ ከኣ “ኣብዚ ቦታ እዚ” ንራኸብ ማለት (“ኣብ’ዚ ቦታ’ዚ” ንራኸብ) ምባል ስለዝቐልል፡ ብዝተኻእለ መጠን ምልክት ኣሕጽሮተ-ቃል ኣስፊሕና ክንጥቀመላ ይግባእ።

፫ይ ኣጠቓቕማ ኣሃዛት፡ ቁጽሪታት፡
ካልእ ኣገዳሲ ዝብሎ ናይ ቁጽሪ ኣሃዛትና ዘይምጥቃም ዓቢ ጌጋ ንፍጽም ከምዘሎና እስምዓኒ። ናይ ብሓቂ ዘሕዝን ከኣ እዩ። እቲ ርዱእ ጸገማት ናይ ኣሃዛትና ኣብ ቦትኡ ኰይኑ፡ ኣሃዛትና ክንጥቀመሎም እንኽእለሉ ኣጋጣሚታት ግን ኣሎ። ንኣብነት “ገጽ” ናይ መጻሕፍትን ጥራዛውትን፡ ጋዜጣታትን፡ ምዕራፋትን ሕጡባትን (Paragrphs) ናይ መጻሕፍቲ፡ ከምኡ’ውን ተኸታተልቲ ቁጽርታት (Serial numbers) ክንጥቀመሎም ንኽእል። እቲ ጸገም ኣሃዛትና “ባዶ” ስለ ዘይብሎም፡ እቶም ንቡራት ናይ ቁጽሪ ሕግታት (ማለት ምድማር፡ ምጕዳል፡ ምምቃልን: ምርባሕን ወዘተ) ብቐሊሉ ክትግበሩ ስለ ዘይከኣል እዩ። ከም ዝፍለጥ፡ እቲ ብናይ ሮማውያን ኣሃዝ (Roman numeral) I, II…X, IV,XL C, M etc) ዝፍለጥ ስርዓተ ቁጽሪ እንተኾነ’ውን ከም ናይ ግእዝ (ትግርኛ/ትግረ) ጸገም ኣለዎ። “ባዶ” ዘመልክት ቁጽሪ ስለዘይብሉ ግን ካብ ጥቕሚ ወጻኢ ኣይኮነን። ስለ’ዚ፡ ኣሃዛት ቁጽርታትና ብግቡእ ክንፈልጦምን ክንጥቀመሎምን፡ ምስክር ሕቡን ባህልናንን ታሪኽና’ውን ስለ ዝኾኑ ክንዕቅቦም ይግባእ። ፩ ፪ ፫ ፬ ፭ ፮ ፯ ፰ ፱ ፲ ፲፩ ፲፪…፳ ፴ ፵ ፶ ፷ ፸ ፹ ፺ ፻… ፼…ዘገርም’ዩ ገለ መናእሰያትናስ ወረ “እዚ ኣሃዛት ናይ ኣምሓርኛ ዶ’ይኮነን”፧ ኢሎም ዝሓቱ ደቅና ኣይተሳእኑን! Can we blame them, when even some adults don’t use them! ንእግረ መገደይ “፳” “ዕስራ” ድኣ’ምበር “ዒስራ” ኣይኮነን እቲ እሩም ትግርኛ ዝመስለኒ።

፬ይ ኣጠቓቕማ ቃላት፡
“ባባ”ን “ማማ”ን
እዚ ብመሰረቱ ናይ ወለዲ በደል’ዩ ዝብል ኣነ። ኣብ ክንዲ “ኣቦ”ን “ኣደ”ን ናይ ኣጉል “ስልጣነ” ዝፈጠሮ ንዝኾነ ዜጋ ኤርትራ ዘሕብን ኣይኮነን።
“እንጀራ”ን፡ “ጣይታ”ን”፡
ብኣጠቓላሊ ዘረባ፡ “እንጀራ” ወይ “እንጌራ” ክበሃል ኮሎ ኩሉ ዓይነት መግቢ ማለት እዩ። መግቢ ከኣ “ጣይታ”፡ “ቅጫ”፡ “ብርኩታ” “ገዓት”፡ “ሃንዛ” (“ምልሶ”) “ሽልጆ”፡ “ሕልበት”፡ “ብራሕ”፡ ወዘተ የጠቓልል። “ጣይታ” ግን እታ ኩልና እንፈልጣን ዕጽፍጽፍ እንዳበለት ዘዕበየትናን፡ ተለዊሳ፡ ቦኺዓ፡ ብማይ ላፋ (ብሑቕ) ተቐጢና ኣብ ሞጎጎ ተሰንኪታ በቲ ብዙሓት ኣዒንታ እንዳጠመትና ንሰሃላ መግቢ እያ። ካብ ክልተ ንላዕሊ “ጣይታ” ከኣ “ጠባቱ” ድኣ’ምበር “ጣይታታት” ኣይበሃልን።
“ብጣዕሚ”ን፡ “ኣዝዩ”ን”፡
ኣብ ኩሉ ከም ንዕዘቦ ነዛ “ብጣዕሚ” እትብል ቃል ዝጥቀሙ ኤርትራውያን ሓያሎይ እዮም። እንተስተብሂልና ከኣ መብዛሕትኦም ኣብ ግዜ ግዝኣት ኢትዮጵያ ዝተወልዱ ወይ ከኣ ናይ ኣምሓርኛ ወይ ትግራይ ጽልዋ ዝነበሮም ሰባት እዮም። ካብ ናይ ኣምሓርኛ “በጣም” ትብል ቃል ገለ ተጋሩ ዝጥቀሙላ እያ ነይራ። ዝኾነ ኾይኑ፡ (“ብጣዕሚ” ሓሚሙ ኣሎ፡ ዘይኮነስ፡ (“ኣዝዩ” ሓሚሙ ኣሎ) ወይ ከኣ (“ኣመና” ጽቡቕ ኣሎ) ወይ ድማ (ምሒር ጽቡቕ ኣሎ) እዩ እቲ እሩም ኣበሃህላ። ከምኡ’ውን ገለ ኤርትርውያን (“ማራ” ጽቡቕ ኣሎ) ዝብሉ ኣለዉ ብሕልፊ ኣብ ከተማታት ዝዓበዩ። እንተኾነ እዚኣ’ውን ናይ ትግርኛ ቃል ኣይኮነትን።
ንእግረመገደይ “ንኡድ” (Excellent) ትብሃል ናይ ትግርኛ ቃል ኣብ ፶ታትን ፷ታትን ኣብ ኣባይተ ትምህርቲ መንግስቲ ኤርትራ መማህራንና ካብ ዝጥቀሙለን ዝነበሩ ሓንቲ ከም ምዃና እዝክር፡ ሎም ቅነ ግን እንዳሃስሰሰት ትኸይድ ዘላ ኮይኑ እስመዓኒ። ክትሃስስ የብላን በሃላይ እየ።
“ነጻነት”ን፡ “ናጽነት”ን ንኣብነት፡
“ናጽነት” ድኣ’ምበር “ነጻነት” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“ስሕተት”ን፡ “ጌጋ”ን ንኣብነት፡
“ጌጋ” ድኣ’ምበር “ስሕተት” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“ትኽክል”ን፡ “ቅኑዕ”ን፡
(ኢብራሂም “ትኽክል” ኣሎኻ) ዘይኮነስ፡ (ኢብራሂም “ቅኑዕ” ኣሎኻ) ወይ ኢብራሂም “ጽቡቕ” ኣሎኻ) እዩ ዝብሃል።
“ሓፍተይ”ን፡ “ሓብተይ”ን
ንኣብነት፡ ሳራ “ሓብተይ” ወይ “ሓውተይ” ድኣ’ምበር ሳራ “ሓፍተይ” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይመስለንን።
“ስልጠና”ን፡ “ምልመላ”ን
“ሰልጢንና” ቅኑዕ ትግርኛ’ኳ እንተኾነ፡ ናይ “ድንቊርና” ኣምር ስለ ዘለዎ፡ ኣብ ክንዲ “ሰልጢንና” -“ተመልሚልና” ወይ ከኣ “ተማሂርና” ይምረጽ።
“ተቓኒዑ”ን፡ “ተኻይዱ”ን
ንኣብነት፡ ኣኼባ “ተኻይዱ” ድኣ’ምበር “ተቓኒዑ” ቅኑዕ ትግርኛ ኣይኮነን።
“እንተሃልዩ”ን፡ “እንተኣልዩ”ን
ንኣብነት፡ “ኣብ መወዳእታ ዝዛረቦ ነገር “እንተኣልዩ” (“እንተ’ልዩ”)” ድኣ’ምበር “እንተሃልዩ” ኣይበሃልን። ምኽንያቱ እንተሃልዩ”፡ ናብ 1) “ሃላይ” (ዓዋን) ወይ ከኣ
2) “ብኣካል ዘሎ(ዘይከደ)” ወይ “ብሂወቱ ዘሎ(ዘይሞተ)” ገጹ ስለዘምርሕ!
“ምናልባት”ን፡ “ምናልባሽ”ን
“ምናልባሽ” እምበር “ምናልባት” ንጎረቤትና ሽፋ ይግበረሎም
“መጀመርያ”ን፡ “መጀመርታ”ን
“መጀመርታ” ዘይተማትእ ቃል ትግርኛ እያ። “መጀመርያ” ንጎረቤትና ንሓድገሎም
“መጨረሻ”ን፡ “መወዳእታ”ን
“መወዳእታ” ዘይተካትዕ ቃል ትግርኛ እያ። “መጨረሻ”’ውን ንጎረቤትና ሽፋ ይግበረሎም
“ቀበሌ”ን፡ “ምምሕዳር”ን’ሞ “ፈሊጡ ዘጽቀጠስ፡ መድፍዕ ነይንቕንቖ” እንድዩ ዝተባህለ!
“ተሽከረከርቲ”ን “ተንቀሳቐስቲ”ን
“ተንቀሳቐስቲ” እምበር “ተሽከርከርቲ” ቋንቋና ኣይኰነን።
“መንገዲ”ን “መገዲ”ን
(“መገዲ” ምስ ወዲ ዓዲ) ድኣ’ምበር (“መንገዲ” ምስ ወዲ ዓዲ) ኣይኮነን ዝበሃል
“ኣውቶቡስ ቀጠና”ን “ምውፋር ኣውቶቡሳት”ን
“ምውፋር ኣውቶቡሳት” እምበር “ኣውቶቡስ ቀጠና” ቋንቋና ኣይኮነን።
“መነሃርያ”ን “ቀንዲ መገዲ”ን
“ቀንዲ መገዲ” ወይ ከኣ “ጐደና” ወይ’ውን ምናልባሽ “መገደ’ርባዓ” እምበር “መነሃርያ”
ከምኡ’ውን “ኣውራ ጐደና” ኣይናትናን።
“ተሳፈርቲ” ኣውቶቡስን “ተሰቐልቲ” ኣውቶቡስን
“ተሳፈርቲ” ኣውቶቡስ ዘይኮነስ “ተሰቕልቲ” ወይ “ሰረርቲ” ኣውቶቡስ እዩ ዝበሃል።
“ዝወርድ ኣሎ” ደኣ’ምበር “ወራጅ ኣለ” (ካብ ኣውቶቡስ) ኣይግድን።
“ፈንጂ”ን “ነታጒ”ን
“ነታጒ” ወይ “ነተጒቲ” እምበር “ፈንጂ” ወይ “ፈንጂታት” ቋንቋና ኣይኮነን።
“ኣዳምጹ”ን “ስምዑ”ን
“ስምዑ” ወይ “ጽን በሉ” ድኣ’ምበር “ኣዳምጹ” ትግርኛ ኣይኮነን።

መሰናድኦና”ን “መደብና”ን
“መደብና” እምበር “መሰናድኦና” ኣይቃልናን።
“ፈተና”ን “መርመራ”ን
(ናይ ቁጽሪ “መርመራ” ኣሎኒ’ምበር)፡ (ናይ ቁጽሪ “ፈተና” ኣሎኒ) ኣይበሃልን።
“ንምሳሌ”ን፡ “ንኣብነት”ን
እቲ ቅኑዕ ትግርኛ “ንኣብነት” ወይ ከኣ “ንመረድኢ” እዩ ዝበሃል፡ “ንምሳሌ” ኣይናህናን።
“ሽልማት”ን፡ “ብልጫ”ን
ከም ልምዲ ንጥቀመሉ “ብልጫ” ደኣ’ምበር “ሽልማት” ኣይኮነን። “ስልማት” (ሽልማት) ደቂ ኣንስትዮ ንመጋየጺ (መመላኽዒ) ዝጥቀማሉ ስለዘምስል።
“ሓያል”ን፡ “ብርቱዕ”ን፡
እዚኣ’ኳ ናይ ብሓቂ ጸገም’ያ ንምብራሃ! ዝኾነ ኾይኑ “ሓያል” ን”ኣካላዊ ሓይሊ ብተነጽሎ (singularity)” ከም ቅልጽም (ወይ ቆይቊ) ወይ ሓይሊ መኻይን (Machinery like hydraulic power) ክገልጽ ከሎ፡ “ብርቱዕ” ወይ ብርታዐ ግን ንባህርያዊ ተርእዮ (nature) ዝገልጽ እዩ። (ንመረድኢ ብርቱዕ ንፋስ፡ ብርቱዕ ውሕጅ፡ ብርቱዕ ዋዒ (ሙቐት/ሃሩር) ወይ ከኣ ብርቱዕ (ተሪር) ዓቐበት (ዓቐብ) ቊልቊለት ክበሃል ይከኣል። ንኣብነት ኣብ ክንዲ (“ኣብሻውል” “ሓያል” ጋንታ እያ)፡ ምባል (“ኣባሻውል “ብርትዕቲ” ጋንታ እያ) ይምረጽ። ነፍሲወከፍ ተጻዋታይ “ሓያል” (ሓይሊ ዘለዎ) ክኸውን ይኽእል። ብኽእለቱ (ዓቕሙ) ግን ብርቱዕ ወይ ንፉዕ ተጻዋቲ’ዩ ዝበሃል’ምበር “ሓያል” ተጻዋቲ ኣይበሃልን።
“ጐበዝ”ን፡ “ንፉዕን፡
ብዝኾነ ሚዛን ጸብለልትነት ዘርኣየ(ት) “ንፉዕ”(“ንፍዕቲ”) እምበር “ጐበዝ” ናይ ዕድመ ኣምር’ውን ስለዘለዎ ይንፋዕ ኣይንፋዕ ብዘየገድስ “ጐበዝ” ኣይበሃልን። ንእግረመገደይ፡ “ጐበዝ”ን፡ “ጎበዝ”ን፡ ብማዕረ ክንጥቀመለን ዝከኣል እመስለኒ።
“ዝባኣሰ”ን “ዝገደደ”ን
(ዝገደደ ኩነታት) ድኣ’ምበር (ዝባኣሰ ኩነታት) ኣይበሃልን
“ክሸራሸር”ን “ክዛወር”ን
(ክዛወር ከይዱ) ድኣ’ምበር (ክሸራሸር ከይዱ) ኣይናህናን
“ኣረፍተ ነገር”ን “ምሉእ ሓሳባት”ን
ብቋንቋ ትግርኛ (sentence) “ምሉእ ሓሳባት” እዩ ዝበሃል። “ኣረፍተ ነገር” ኣይናትናን።
“ዝተጻወተኦ ተራ”ን፡ “ዘበርከተኦ ግደ”ን
እዚ’ሞ ፈጺምካ ክትቅበሎ ዘይከኣል ናይ ቋንቋ ስግንጢር’ዩ። ንኣብነት (ኣዴታትናን፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣሓትናን ንምክልኻል ሃገርና “ዘበርከተኦ ግደ”) ወይ ከኣ “ዓቢ እጃም ኣበርኪተን” ደኣ’ምበር “ዝተጻወተኦ ተራ”ስ ኣይግድን። ክትሰምዖ’ኳ ኣይጡዑም! ክሳዕ እታ ዘይትትካእ ህይወተን ክኸፍላ ዝወፈራስ “ዝተጻወተኦ ተራ”፧
“ሽንት ቤት”ን፡ “ዓይኒ ምድሪ”ን”፡
ኣብ ክንዲ “ሽንት ቤት” “ዓይኒ ምድሪ” ወይ ከኣ “ሽቓቕ” ክበሃል ይግባእ። ኣነኳ “ሽቓቕ”’የ ዝመርጽ።
“ጸዊዑ”ን፡ “ተላብዩ”ን”፡
ኣብ ክንዲ “ጸዊዑ” “ተላብዩ” ወይ “ኣተሓሳሲቡ” ወይ ከኣ “ኢሉ” ክበሃል ይምረጽ። ትርጉም “ምጽዋዕ” ብኣካል ወይ ከኣ ብስልኪ ምድሃይ ማለት’ዩ።
ንመረድኢ፡ ኣብ ክንዲ፡ ርእሰ-መምህር ወ/ሮ ትርሓስ ሓላፍነትና ክንስከም “ጸዊዐን”፡ ርእሰ-መምህር ወ/ሮ ትርሓስ ሓላፍነትና ክንስከም “ተላብየን”፡ ይምረጽ።
“ኣደባባይ”ን፡ “ሜዳ”ን”።
ኣብ ክንዲ “ኣደባባይ ኤርትራ” “ሜዳ ኤርትራ” ክበሃል ይግባእ።
“መስከረም ሓደ”ን፡ “ሓደ መስከረም”ን”፡
ኣብ ክንዲ “መስከረም ሓደ” “ሓደ መስከረም” ወይ ከኣ “ባሕቲ መስከረም” ክበሃል ይግባእ።

፭ይ ኣጠቓቕማን ኣጸሓሕፋን ዕለትን ሰዓትን (ግዜ)
“ወርሒ ሓደ”ን “ጥሪ”ን
ዋላ’ኳ ናይ ፈረንጂ ኣዋርሕ ምስ’ቲ ናይ ግእዝና ሓደ ብሓደ ዘይሰማማዕ እንተኾነ፡ ብሓፈሻ ግን፡ ምስ ናይ ፈረንጂ ኣቆጻጽራ ዝዳረጋ ኣስማት ኣዋርሕ ኣሎዋና። ስለምንታይ ኣዋርሕና ብኣሃዝ ክጽወዓ ተባሂጉ፧ ስለ’ዚ “ወርሒ ፫” ዘይኮነስ፡ “መጋቢት” ምባል ይቐልልን ይምዕርግን።
ንእግረመገደይ ወርሒ “የካቲት” ዘይኮነስ ብትግርኛ ወርሒ “ለካቲት” ከምዝኾነት ክገልጽ እፈቱ
“ግንቦት ፳፬”ን፡ “፳፬ ግንቦት”ን
ክልቲኡ’ኳ ሓደ ትርጉም እንተለዎ፡ “፳፬ ግንቦት” እዩ እቲ ቅኑዕ ትግርኛ። ግንቦት ፳፬” ናይ ባዕዲ ስነቕርጺ ዝሓዘ’ዩ።
“ጊዜ”ን “ግዜ”ን፡
ካብ “ጊዜ” ኢልካ ምዝራብን ምጽሓፍን “ግዜ” እዩ እቲ እሩም ኣዘራርባን ኣጸሓሕፋን ትግርኛ።
“ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ”ን፡ “ንግሆ”ን፡
“ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ” ዘይኮነስ፡ “ንግሆ”፡ ወይ “ረፍዲ”ወይ “ረፋድ” ማለት እኹል ጥራይ ዘይኮነስ እሩምን ንጹርን ኣበሃህላ እዩ። ከምኡ’ውን፡
“ኣብ ሰዓታት ናይ ምሸት”ን፡ “ምሸት”ን
“ኣብ ሰዓታት ናይ ምሸት” እዚ’ውን ከምኡ፡ “ኣጋ ምሸት”፡ ወይ ከኣ “ምሸት” ማለት እኹልን እሩምን ኣበሃህላ እዩ። ፍሉይ ግዜ ንምግላጽ ከኣ “ሰዓት ፲ ቅ.ቐ.” ወይ ከኣ
“ኣብ መንጎ ሰዓት ፪ን ሰዓት ፬ን ድ.ቐ.” ወይ ድማ “ድሕሪ ሰዓት ፫ ድ.ቐ.” ወይ “ፍርቂ መዓልቲ” ወይ ከኣ “ንፍርቂ ለይቲ ርብዒ ጎደል” ምስ ዝብሃል ብዙሕ ምድንጋር ኣይፈጥርን’ዩ።

፮ይ ኣጠቓቕማ ኣስማት (ትካላት)
“ጽሕፈት ቤት”ን “ቤት ጽሕፈት”ን
“ቤት ጽሕፈት” እምበር “ጽሕፈት ቤት” ቋንቋና ኣይኮነን። ንካብ ክልተ ንላዕሊ ብዝሒ ዘለወን ከኣ “ኣብያተ ቤት ጽሕፈት” እምበር “ቤት ጽሕፈታት” ኣይበሃልን።
“ቢራ ፋብሪካ”ን “ፋብሪካ ቢራ”ን
እንተኾነ “ቤት ዕዮ ቢራ” ክበሃል ምስተገበአ፡ ግድን ናይ ፈረንጂ ቅርጺ ንጠቐም እንተባህለ ኸኣ “ፋብሪካ ቢራ” እምበር “ቢራ ፋብሪካ” ክብሃል የብሉን።

፯ይ ኣወጻጽኣ ኣስማት (ደቅና)
ቅድም ሓሓሊፎም ኣይረኣዩን ነይሮም’ኳ ክበሃል እንተዘይተኻእለ፡ ድሕሪ ናጽነትና ዝውለዳን ዝውለዱን ደቅና፡ ናይ ወጻእተኛታት ስም (ብሕልፊ ናይ ኣመሪካውያን) ስም ምውጻእ ከም ልምዲ (ሞዳ) ተወሲዱ ብዘሕፍር መልክዑ ይስዕርር ብምህላዉ፡ ናይ በሓቂ ንወለዲ ዓገብ ዘብል ኩነታት ምዃኑ ከይጠቐስክዎ ክሓልፍ ኣይደልን። እቲ ንዓይ ዝገረመኒ፡ ኣብ ጭው ዝበለ ገጠር ትነብር ዘመድና ንጓላ “ሱዚ” ኢላ ምስማያ እዩ! ንሪኦን ንዕዘቦን ከም ዘሎና ከኣ፡ ወለዲ ብዘይ ገለ ሕንከት ንውላዶም “ሞናሊዛ”፡ሱዚ፡ ዴቦራ፡ ካቲ፡ ሜሪ፡ ሄንሪ” ወዘተ (Mona Lisa, Suzi, Deborah, Kathy, Mary, Henry etc) ክንደይ ኣረይ መረይ’ሞ ዘይሰማዕና! እቲ ናይ ገዛእ ርእስና ውርሻኸ እንታይ ስለ ዝጎደሎዩ፡ ንዕኡ ዕሽሽ ኢልና ናይ ባዕዳውያን ሽም ነቶም ኣፍ ዘየውጽኡ ደቅና ዝመረጽናሎም፧ ኣመሪካውያን ወይ ካልኦት ባዕዳውያን ደኣ “ኣልማዝ”፡ “ፍረውይኒ”፡ “ኣዛሚት”፡ “ወሓዚት”፡ “ወጋሕታ”፡ “ባና”፡ “ሂወት” ራህዋ፡ ኢሎም ንደቆም ዘይስዩሙ፧ ዓገብ ወለዲ! ናትና ዘሕብን ባህልን ኣስማትን ኰሎና ናይ ባዕዲ ምምቧሃቕ ወጊድ ንበሎ፡ካብ ናህና ስለ ዘይበልጽን፡ ፋይዳ ስለዘይብሉን!

፰ይ ናይ “ሸቕበጥበጥ“ ዘረባዶ ክብሎ፧
“ማዘረይ/ፋዘረይ” እቲ ልኡም “ኣደይን/ኣቦይን“ ከ እንታይ ኣበር ኮን ተረኺብዎ ይኸውን፧

[Abe Abraham]

ናይ ፊደላት ምድንጋር ዘምጽኦ ጸገም !!! ( ሓደ ሓውና ነዚ ጉዳይ ብምልዓል " ንኹሉ ሳብዕ ሓደ ዘይንገብሮ " ኣብ ትሕቲ ዘስምዕ ኣርእስቲ ኣብ ሓዳስ ኤርትራ ጽሑፍ ኣቕሪቡ ኔሩ ። ካብ ኣብ ክልተ ተኸፊሎም ቀለቤት ዘለዎምን ዘይብሎምን ዝኾኑ ማለቱ እዩ ። ኣብነት ፥ ሎ ቆ ቦ ሖ ። ንሕና ነቲ ዘቕረቦ ሓሳብ ብቐጥታ ነጺግናዮ።)

ታሪኽ፡ ብስነ-ፍልጠታዊ ምርምርን ጥበብን እንተ ዘይተጻሒፉ፡ ተገሊጹን ተተርጕሙን፡ ብሰራሕቱ ከይተረፈ ክርሳዕ ከም ዝኽእል፡ ርሑቕ ከይከድና፡ ኣብዚ ሓጺር ናይ ናጽነት እዋን ርኢናዮ ኢና። ዘለናዮ ግዜ፡ ግዜ ረቂቕ ቴክኖሎጅን ዲጂታላዊ ሜድያን ብምዃኑ፡ ብዙሓት ሰባት፡ “ስነ-ጽሑፍ ሞይቱ እዩ” ኢሎም ኣብ ዝኣምኑሉ ወለዶ ንርከብ ብምህላውና ጥራይ፡ መጽሓፍ ኣብ ምጽሓፍ ተስፋ ዝቘርጹ ክህልዉ ይኽእሉ’ዮም። እንተዀነ፡ ከምቲ ንቕጫ፡ “እንቋዕ ተሰንከተ’ምበር ንቘልዓ ኣብ ጸባ ኣሊኽና፡ ንዓበይቲ መዓር ለኺና ከነብልዖም ኢና” ዝበሃል፡ እቲ ታሪኽ ኣብ ግዜኡ ይሰነድ ጥራይ’ምበር፡ እንተ ደሊና ብድምጺ፡ እንተ ደሊና ብድምጽን ስእልን ወይ ብቪዲዮ ንወረስቲ ክንቅርበሎም ንኽእል ኢና።

ነጃት ኣደም

ሓዳስ ኤርትራ 20 ታሕሳስ 2022 ገጽ - 5 ዓምዲ ባህልን ስነ-ጥበብን ብኤፍሬም ሃብተጽዮን

ንቘልዓ!(Queልዓ!!!)

https://mereja.com/forum/viewtopic.php? ... 6#p1350586
ጸሓፊ ከም ርድኢቱ ከምዚ ኣይበሃልን ከምዚዩ ዚበሃል” እናበለ ኣብነታት ኣሰንዩ ገሊጩ። ግርም “ንእግረመገደይ፡ ‘ጎበዝ”ን፡ “ጐበዝ ( ?)”ን ብማዕረ ክንጥቀመለን ዝከኣል እመስለኒ።” ይብለና . . . ግርም ንኣንፈዪ ኪብል’ውን ምከኣለ።

Please wait, video is loading...

Please wait, video is loading...

Please wait, video is loading...

Please wait, video is loading...