"ኢትዮጵያ የምድረ-ባሕሪን ሕዝብ ትገዛ ነበር ወይስ የምድረ-ባሕሪ ልጆች ነበሩ ኢትዮጵያን የሚገዙት? (ኢትዮጵያ ንሕዝቢ ምድረ-ባሕሪ ትገዝኦም ድያ ኔራ ወይስ ደቂ ምድረ-ባሕሪ ..... ’
Posted: 07 Apr 2026, 01:18
ኢትዮጵያ ንሕዝቢ ምድረ-ባሕሪ(ኤርትራ) ትገዝኦም ድያ ኔራ ወይስ ደቂ ምድረ-ባሕሪ ’ዮም ንኢትዮጵያ ዝገዝእዋ ኔሮም?
በመጀመሪያ "መግዛት" (ቅኝ ግዛት/ጭቆና) ማለት ምን ማለት ነው? የሚለው ነጥብ ምላሽ ሊሰጠው የሚገባ ጉዳይ ነው። መግዛት ማለት አንድ አገር ወይም ቡድን ሌላን ቦታ በኃይል ወርሮ በመያዝ፣ እዚያው እየኖረ የያዘውን ቦታ ሙሉ በሙሉ ሲቆጣጠር ነው።
ገዢው ኃይል በያዘው መሬት ላይ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ ወይም ባህላዊ የበላይነት ሲኖረው ብቻ ሳይሆን፣ የአገሬውን ነባር ነዋሪዎች መሬታቸውን ቀምቶ ሲያጎሳቁላቸው ጭምር ነው።
ገዢ ኃይል የሚባለው የያዘውን መሬት ጸጋ (ሀብት) ለራሱ ብቻ ሲጠቀምበት ነው። እሱ ብቻም አይደለም፤ ገዢ ኃይል የነዋሪዎቹን ባህልና ማንነት አጥፍቶ የእሱን (የገዢውን) ማንነት እንድትላበስ ሲያደርግህ ነው። አንተም የእሱን ሙሉ በሙሉ ለመቀበል፣ ያንተንም በልበ-ሙሉነት ለመያዝ አቅቶህ በመሃል ትጠፋለህ። ልክ እንደ በትሪ መሃል ላይ ይዞ ለማስመታት የመሞከር ያህል ነው።
የጽሑፉ ዋና ዋና ነጥቦች ማጠቃለያ (ለቀሪው ክፍል)፦
የጣሊያን አገዛዝ (1890-1941)፦ ጣሊያን በኤርትራ የነበራትን ቆይታ እንደ እውነተኛ "መግዛት" ይገልጸዋል። ለምሳሌ የኤሊባሬድ እርሻ፣ የአውጋሮ ወርቅ ማዕድን እና ሌሎች ሀብቶችን ለራሷ ጥቅም ማዋሏን፣ በአሥመራ የነጮችና የጥቁሮች መንደር መለየቷን፣ እንዲሁም ኤርትራውያን ከወታደርነት (ዓሳኽር) ያለፈ የሥልጣን ዕድል እንዳልነበራቸው ያሳያል።
የኢትዮጵያና ኤርትራ ግንኙነት፦ ደራሲው ኢትዮጵያ ኤርትራን የገዛች ሳይሆን የፖለቲካ ውህደት የነበረ መሆኑን ይከራከራል። ኤርትራውያን በኢትዮጵያ ውስጥ የነበራቸው የሥልጣንና የኢኮኖሚ ተሳትፎ ከፍተኛ እንደነበር ይገልጻል።
የኤርትራ ተወላጆች በኢትዮጵያ ሥልጣን፦ በጽሑፉ ውስጥ በርካታ ሚኒስትሮች፣ አምባሳደሮችና ጄኔራሎች (ለምሳሌ ሌተናል ጄኔራል አማን ሚካኤል ዓንዶም፣ ዶ/ር ሎሬንዞ ታዕዛዝ፣ ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ ወዘተ) በስም ተዘርዝረዋል። ይህም "ኤርትራውያን ኢትዮጵያን ይመሩ ነበር" ለሚለው መከራከሪያ የቀረበ ማስረጃ ነው።
ስፖርትና ትምህርት፦ በ1954ቱ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ውስጥ አብዛኞቹ ተጫዋቾች ኤርትራውያን እንደነበሩና በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲም የነበራቸውን ሰፊ የትምህርት ዕድል ይጠቅሳል።
ጸጸትና ትዝታ፦ በመጨረሻም አሁን ኤርትራ ያለችበትን ሁኔታና ቀደም ሲል የነበረውን አንድነት በማነጻጸር፣ የታሪክ ስህተት መሠራቱንና የኤርትራ ልጆች በገዛ አገራቸው እየተሰቃዩ መሆኑን በሐዘን ይገልጻል።
ከአገራችን ሁኔታ ብንነሳ፣ ምድረ-ባሕሪ (ኤርትራ) ከ1890-1941 ዓ.ም.ፈ በጣሊያን ተገዝታ ነበር። ጣሊያን ወደ ምድረ-ባሕሪ በገባች ጊዜ ለእሷ የሚጠቅማትን ሁሉ—እንደ ዒላበርዕድ እርሻ፣ የተኽረረት አትክልት ቦታዎች፣ የዓሊግደር ሜዳዎች፣ የአውጋሮ ወርቅ ማዕድንና ሌሎችንም—በቁጥጥሯ ሥር አውላለች። በአሥመራም የነጮችና የጥቁሮች መኖሪያን ለየቅል አድርጋው ነበር። የአኗኗራችን ሁኔታም እንደ ሰማይና ምድር የተራራቀ ነበር። ባጭሩ እኛ ለጣሊያን ዘበኞችና በቅሎ አድላቢዎች ከመሆን ውጪ ከዚያ የላቀ ሥልጣን አልነበረንም። ጣሊያን ለዜጎቿ የምትሰጣቸውን እንደ ትምህርትና ሌሎች ጥቅማጥቅሞችን ለእኛ አልሰጠችንም። የምድረ-ባሕሪ ልጆችን "ዓሳኽር" (ተራ ወታደር) ብቻ ነበር ያደረገችን፤ ልክ ሻዕቢያ እንዳደረገን።
አሁን ደግሞ ወደ ኢትዮጵያ እንመለስ። ኢትዮጵያ ልክ እንደ ጣሊያን ወይም እንደ ሻዕቢያ አድርጋናለች ወይ? የሚል ጥያቄ ማንሳት አስፈላጊ ነው።
ሁላችንም እንደምናውቀው፣ ደርግ እንዳይመለምለኝ (እንዳይገፍፈኝ) ብሎ ወደ ሻዕቢያ የገባ ወጣት በፍጹም አልነበረም። ለምሳሌ የአሥመራ ወጣቶች፣ በጠገብኩ ባይነት ካልሆነ በስተቀር በደርግ እገፈፋለሁ ብሎ ወደ ሻዕቢያ የሄደ ወጣት አልነበረም። ምናልባትም የሽፍታ ተባባሪ የነበረና ጉዳዩ ታውቆብኝ በኢትዮጵያ መንግሥት እገደላለሁ ብሎ ፈርቶ የሸፈተ ሊኖር ይችላል፤ የለም እያልኩ አይደለም። ከዚያ ውጪ ግን የኢትዮጵያ ሥርዓት ወታደር ላድርግህ ብሎ ቤት ለቤት እየገባ የገፈፈው ከተሜ አልነበረም።
የገጠር ልጆች ደግሞ በተቃራኒው የኢትዮጵያ ሥርዓት ይገፍፈናል ብለው ሳይሆን፣ በሻዕቢያ ግፋ (ግዳጅ ምልመላ) ነፍሳቸው ስለጨነቀች፣ ላለመገፍፈፍና ነፍሳቸውን ለማዳን ሲሉ ብቻ ያቺን ያደጉባትን ውብ መንደራቸውን ትተው ወደ ከተማ የገቡ ወጣቶች ቁጥር ስፍር አልነበራቸውም።
እስኪ ኢትዮጵያን እንታዘባት። ኢትዮጵያ ባህላችንን ወይም ማንነታችንን፣ ፖለቲካዊ መብታችንን ወይም ሌላ ነገር ነክታብናለች ወይ? የሚል ጥያቄ ማንሳት አስፈላጊ ነው።
ኢትዮጵያ ምድረ-ባሕሪን የመቀላቀል ወይም የፖለቲካ ውህደት ጉዳይ እንጂ፣ የምድረ-ባሕሪን ሀብት መዝብዛ ወደ አገሯ አልወሰደችም። "መሬት ላራሹ" የሚል አዋጅ አወጀች እንጂ፣ እንደ ሻዕቢያ "መሬት የመንግሥት ነው" አላለችም። እኛ "አህዮች" እያልን እንሰድባቸው ከነበርነው ኢትዮጵያውያን በላይ እንኖር ነበር እንጂ ከእነሱ በታች አልነበርንም። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በምድረ-ባሕሪ ልጆች ተጥለቅልቆ ነበር።
የአሥመራ-መቀሌ-ደሴ-አዲስ አበባ መንገድ፣ የአዲስ አበባ-ኮምቦልቻ-ዓሰብ መንገድ፣ የአዲስ አበባ-ሞያሌ-ኬንያ መንገድ በምድረ-ባሕሪ ልጆች መኪናዎች ይታረስ ነበር እንጂ በሸዋ ልጆች መኪና አልነበረም። ቁጥር ስፍር የሌላቸው የምድረ-ባሕሪ ልጆች በአዲስ አበባ፣ በባሕር ዳር፣ በሻሸመኔ፣ በደሴ—ባጠቃላይ በመላው ኢትዮጵያ ይኖሩ ነበር። ይህ ምስክር የማይፈልገው እውነት ነው። የትኛው አማራ ነው ለምለሟን ሸዋ ትቶ አሥመራ ወይም ከረን መጥቶ የሰፈረው? አባቶቻችን በኢትዮጵያ ልክ እንደ ንብ ንጉሥ ከብረው ይኖሩ ነበር።
ዛሬ ግን ልጆቻቸው በምን ደረጃ ላይ እንዳለን መናገር አያስፈልገንም፤ ዓለም በሙሉ ልክ እንደ ዝንብ ታባርረናለች።
ዶ/ር አሰፋው ተከስተ ከአሜሪካ ድምፅ (VOA) ጋር ቃለ መጠይቅ አድርጎ ነበር፤ ቃለ መጠይቁንም ሰምቼዋለሁ። የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቱን በወኪን ዛግር ተምሯል። ከዚያ በኋላ አባቱ በኢትዮጵያ ፓርላማ ስለተመረጡ ወደ አዲስ አበባ አመራ። አዲስ አበባም ከአባቱ ጋር እየኖረ ከ6ኛ እስከ 10ኛ ክፍል ተማረ። ከዚያም ወደ አሥመራ ተመልሶ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ (የአሁኑ ቀይ ባሕር) ትምህርት ቤት እስከ 12ኛ ክፍል ተማረ። 12ኛ ክፍልን ሲያጠናቅቅ ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በመሄድ ትምህርቱን ቀጠለ። እዚያው ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ለሰባት ዓመታት ሕክምና አጥንቶ ዲግሪውን ወሰደ።
ከዚያም ሕዝቡን እንዲያገለግል ተብሎ በምጽዋ (ባፅዕ) እንደ ሐኪም ተመድቦ ሥራ ጀመረ። በዚያን ጊዜ ኢትዮጵያ ከውጭ አገር የመጡ በርካታ ሐኪሞች ነበሯት፤ ሆኖም ንጉሥ ኃይለ ሥላሴ ዶ/ር አሰፋው ተከስተን ሙሉ በሙሉ ኢትዮጵያዊ ነው ብለው ስላመኑ የሕክምናው ዳይሬክተር አደረጉት። በዚያ ሕክምና ውስጥ እያገለገለ ሳለ ለኅብረተሰባችንና ለእናቶቻችን ተብሎ የመጣውን መድኃኒት ሰረቀ!! ልድገመው፡ ሰረቀ!! በበረሃ ለነበሩት የምድረ-ባሕሪ ሽፍቶች (ተዋጊዎች) ይሰድ ነበር። ይህ በቪኦኤ (VOA) የተናገረው ቃሉ ነው። ከሦስት ዓመት ተኩል ሥራና ስርቆት በኋላም በ1976 ዓ.ም.ፈ (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር) ወደ ሽፍቶቹ ተቀላቀለ። ምስኪኗ ኢትዮጵያ ይህ ነው የማይባል ወጪ አውጥታ አስተማረችው፤ በመጨረሻ ግን ጡቷን ነክሶ ሸፈተ።
ለመሆኑ ዶ/ር አሰፋው ተከስተ ምን ጎድሎበት ነው የሸፈተው? ኢትዮጵያ አባቱን ከተራ ገበሬነት ወደ ፓርላማ መርጣ፣ ከትውልድ መንደሩ ካለው የእርሻ ድካም አውጥታ፣ የኢትዮጵያን ሕዝብ እንዲያስተዳድር ብላ ወደ አዲስ አበባ አመጣችው። ዶ/ር አሰፋውም ከአባቱ ጋር አዲስ አበባ ሄዶ ተማረ። ከዚያም ወደ አሥመራ ተመልሶ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ትምህርት ቤት ተማረ። በመቀጠልም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ያለ ምንም የራሱ ወጪ ለሰባት ዓመታት ኢትዮጵያ እየቀለበች አስተማረችው። ከዚያም የሕክምናው ዳይሬክተር አደረገችው። ከዚህ በላይ ምን ልታደርግለት ትችል ነበር?
ያም ሆነ ይህ... ባለፈው ዓመት
ቢንያም ሰብሃት “The Five Dimensions of the Eritrean Conflict 1941-2004” የምትለውን መጽሐፉን ከአሜሪካ ልኮልኝ ነበር። እኔ ኢትዮጵያ ለአባቶቼ ትሰጥ የነበረው ጥቅማጥቅም ብዙ መሆኑን ባውቅም፣ እስከዚህ ደረጃ መሆኑን ግን አላውቅም ነበር። አእምሮዬን ለ35 ዓመታት ለምን አስተኝቼው እንደቆየሁ አይገባኝም። አሁንም ቢሆን ኢትዮጵያን ያስተዳድሩ የነበሩት የተከበሩ አባቶቼ የስም ዝርዝር በዓይኔ እያየሁት ለማመን ተቸግሬአለሁ። "አይሆንም!! እስከዚህ ደረጃ ማሰብ አይቻልም" እስከማለት ደርሻለሁ። ለካ በሻዕቢያ የደነዘዘ አእምሮ በሺህ ጊዜ ቢንኳኳም አይከፈትም።
ይህ የአባቶቼ የስም ዝርዝር በሻዕቢያ ቢነገረኝ ኖሮ አምን ነበር ወይ? እንጃ!!! ለማንኛውም ይህ መጽሐፍ ለኢትዮጵያ የነበረኝ አመለካከትና አስተሳሰብ ምን ያህል ወደ ኋላ ቀርቶ እንደነበር በጥልቀት አስተምሮኛል። አመለካከቴን እንድቀይር ስለረዳኝ ለጓደኛዬ ለቢንያም ሰብሃት በጣም አመሰግነዋለሁ።
እናንተስ አንባቢያን? ከዚህ በታች የተዘረዘሩትን እነዚህን የተከበሩ አባቶቻችንን ሳታውቁ ቆይታችሁ አሁን እንደ እኔ ስታውቋቸው ትገረሙ ይሆን?
ወይስ አእምሮአችሁ ለመቀበል አቅቶት "ሊሆን አይችልም" ትላላችሁ? ለማንኛውም እውነቱ ቢንያም ሰብሃት በላከልኝ መጽሐፍ በገጽ 26-27 ላይ ይገኛል።
በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመን ኢትዮጵያን ያስተዳድሩ የነበሩ የተከበሩ አባቶቻችን የስም ዝርዝር የሚከተለው ነው፦
1.ሌተናል ጀነራል አማን ሚካኤል ዓንዶም (የሀገር መሪ)
2.ዶ/ር ሎሬንዞ ታዕዛዝ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር እንዲሁም የመንግሥት አማካሪ)
3.እምባየ ወልደማርያም (የፍትሕ ሚኒስትር)
4.ክፍለዝጊ ይሕደጎ (የከፍተኛ ፍርድ ቤት ዳኛ)
5.ገብረመስቀል ክፍለዝጊ (የትምህርት ሚኒስትር)
6.ገብረመስቀል ሀብተማርያም (የፖስታ ሚኒስትር)
7.ዳዊት ዕቁባዝጊ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር)
8.አስፍሃ ወልደሚካኤል (የፍትሕ ሚኒስትር)
9.ሳላሕ ሒኒት (የሕዝብ ሥራዎች ሚኒስትር)
10.ተስፋዮሐንስ በርሄ (የማዕድን ሚኒስትር)
11.አርአያ ዕቁባዝጊ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር)
12.ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ (የፍትሕ ሚኒስትር፣ የአገር ውስጥ ጉዳይ ምክትል ሚኒስትር እንዲሁም የሐረር ከተማ ከንቲባ)
13.ዶ/ር ስዩም ሐረጎት አባይ (ሚኒስትር፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ጽሕፈት ቤት) — የንጉሥ ኃይለ ሥላሴ የልጅ ልጅ ባል (የልጅ አማች)።
“ፍቅርህን የፈለገ ልጅህን፣ ጥልህን የፈለገ ደግሞ ላምህን” እንደሚባለው፣
ለምትገዛው ወይም ዝቅ አድርገህ ለምትመለከተው ሰው ልጅህን መስጠት የማይታሰብ ነው።
በዲፕሎማሲያዊ አገልግሎት አምባሳደር ሆነው ያገለገሉ፦
14. አምባሳደር ሰረቀብርሃን ገብረዝጊ (ግሪክ)
15. አምባሳደር ተድላ ባይሩ (ስዊድን)
16. አምባሳደር መለስ ሚካኤል ዓንዶም (የአማን ሚካኤል ዓንዶም ወንድም - ግብፅ)
17. አምባሳደር ዶ/ር ተስፋይ ገብረዝጊ (የተባበሩት መንግሥታት፣ ኒውዮርክ)
18. አምባሳደር ኤፍሬም ተወልደመድህን (ዋሽንግተን ዲ.ሲ)
19. አምባሳደር ጴጥሮስ ሳህሉ (ስዊድን)
20. አምባሳደር ዮሐንስ ጽጌ (ሶቪየት ኅብረት)
21. አምባሳደር ዮሐንስ ተስፋዝጊ (ጃፓን)
22. አምባሳደር ጎይትኦም ጴጥሮስ (ሜክሲኮ)
23. አምባሳደር መስፍን በጋሸት (ፈረንሳይ)
24. አምባሳደር ዑስማን መሐመድ (ሳዑዲ ዓረብ) ወዘተ...
በኢትዮጵያ መከላከያ ኃይል ውስጥም ስመ ጥር ጄኔራሎች ነበሩ፦
25. ጄኔራል እያሱ መንገሻ (የጦር ኃይሎች ኢታማዦር ሹም)
26. ጄኔራል ኢሳይያስ ገብረሥላሴ (የምድር ጦር አዛዥ)
27. ጄኔራል ያዕቆብ ገብረልኡል (የጦር ኃይሎች ምክትል ኢታማዦር ሹም)
28. ጄኔራል አሰፋ ገብረዝጊ (የአየር ኃይል አዛዥ)
29. ጄኔራል መርቆሬዎስ ኃይለ (የአየር ኃይል ኢታማዦር ሹም)
30. ጄኔራል መብራህቱ ፍሰሐ (የፖሊስ ኃይል ምክትል አዛዥ)።
እነዚህ ደራሲው ያገኛቸው ናቸው እንጂ እሱ ያልመዘገባቸው ሌሎች ሚኒስትሮች፣ ጄኔራሎች፣ የክፍለ ሀገር አስተዳዳሪዎችና ሌሎች ባለሥልጣናት እንደነበሩ ግልጽ ነው። ኮሎኔሎችማ ቁጥራቸው በዛ ያለ ነው። ወደ ሌላ ሳንሄድ እንኳን በእኔ
መንደር በድግሳ፦ ጄኔራል ገብረመድኅን መድኀኒ፣ ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዕ ጣዕዋ)፣ ኮሎኔል ጸጋይ ማሕራይ፣ ኮሎኔል ተኽልዝጊ ተስፋይ እንዲሁም የተከበሩ ኮሎኔል ብሽኡ ገብረተኽለ ነበሩ። ማለትም አንድ ጄኔራልና አራት ኮሎኔሎች ነበሩን።
ወደ ኋላ መለስ ብለን ደግሞ በ1954 ዓ.ም (1962 እ.ኤ.አ) የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን የአፍሪካ ዋንጫን በወሰደበት ጊዜ እንታዘብ። ዘጠኝ
የምድረ-ባሕሪ ልጆች ናቸው ይባላል፤ እስኪ አንዱ ከተጠባባቂዎች ጋር ነበር እንበልና በዚህ በምስሉ ላይ ያሉትን እንመልከት። ስምንቱ የምድረ-ባሕሪ ልጆች ሲሆኑ ሦስቱ ብቻ ናቸው ኢትዮጵያውያን።
ግብ ጠባቂ፦ ጊላሚካኤል ተኽለማርያም
ተከላካዮች፦ አስመላሽ በርሄ፣ ክፍሎም አርአያ፣ በርሄ ጎይትኦም፣ አዋድ መሐመድ
አማካዮች፦ ተስፋይ ገብረመድኅን፣ ሉቺያኖ ቫሳሎ
አጥቂዎች፦ ኢታሎ ቫሳሎ፣ ተኽለ ኪዳነ፣ መንግሥቱ ወርቁ፣ ጌታቸው ወልደ ነበሩ።
ኢትዮጵያውያኑ ተኽለ ኪዳነ፣ መንግሥቱ ወርቁና ጌታቸው ወልደ ብቻ ነበሩ። ዛሬ የሴኔጋልን ብሔራዊ ቡድን እናደንቃለን፤ እኛ ግን ከ64 ዓመት በፊት ከሴኔጋል ብሔራዊ ቡድን በላይ ነበርን። ከየት ወዴት እንደወደቅን እናስተውል።
ኢትዮጵያ ለዶ/ር አሰፋው ተከስተ፣ ቀደም ብዬ እንደገለጽኩት "ልጄ ነው" ብላ ቁጥር ስፍር የሌለው ወጪ አውጥታ አስተማረችው። እንዲሁም ለዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ እስከ ውጭ አገር ድረስ ልካ፣ በለንደን ዩኒቨርሲቲ (University of London) ከፍተኛ ገንዘብ ከፍላ አስተምራዋለች።
ኢትዮጵያ እሷን ለማጥፋት ወደ ሳሕል የዘመተውን ሽፍታ ማርካ ይዛዋለች። "አንተ ልታጠፋኝ ብትሸፍትም እኔ ግን አልገድልህም" ብላ፣ እንደ ምርኮኛ ይዛው ዳግመኛ እንዳይሸፍት ጠብቃ አቆየችው።
እዚያው ታስሮ በነበረበት ቦታ በሥርዓት ተንክባክባ እስከ 12ኛ ክፍል አስተማረችው፤ እሱም ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም ነው።
ሰንጋል ወልደትንሣኤንም ቢሆን ኢትዮጵያ በ1972 ዓ.ም.ፈ ወደ ባሕር ዳር ወስዳ አስተምራዋለች። እዚያው ሆኖ ነው "ኑር፣ ክበር፣ ተማር" ብላ በክንክን ለያዘችው ኢትዮጵያ፣ ከሽፍቶች ጋር እየተገናኘ ሊያጠፋት የጀመረው።
የኤርምያስ ደበሳይ ታላቅ ወንድም በየነ ደበሳይ አንድ ጊዜ እንዲህ ሲል ምስክርነቱን ሰጥቶ ነበር፦ "እኛ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስንማር ጥሩ እንበላ ነበር፣ ጥሩ እንጠጣ ነበር፣ ልብሶቻችን በሥርዓት ይታጠቡልን ነበር፣ ወተት እንደ ልባችን ነበር። እንዲያውም 'ምን ዓይነት ሰውራ ነው! በራስህ ላይማ በፍጹም አትነሳም' እንል ነበር።
በኋላ ግን ሰውራው ላይ ሁሉም ወንድሞቻችን፣ ዘመዶቻችንና ጓደኞቻችን ስለተቀላቀሉ፣ እኛም ብዙ ባይሆንም እንኳ ማወቅና መቀላቀል ጀመርን" ብሏል።
ስለ ወንድሙ ስለ ኤርምያስ ሲናገርም፦ "ወንድሜ ኤርምያስ በደንከል አካባቢ ወደ ትግራይ አቅጣጫ በኢትዮጵያ መንግሥት ተማርኮ ነበር። በኋላ ግን ፈቱት። እንደተፈታም ሳይቆይ ወደ ሳሕል ሄደ" ብሏል።
አንባቢ ሆይ አስተውል፤ የኢትዮጵያ መንግሥት "በሰላም ኑር" ብሎ ከእስር ቤት አወጣው፤ ሻዕቢያ ግን በ2003 ዓ.ም.ፈ (ከ23 ዓመት በፊት) ጉድጓድ ውስጥ ከተተችው። እዚህ ላይ ኢትዮጵያ ኤርምያስን (ፓፓዮ) ባለማሰሯ የተሳሳተች ትመስላለች። ምክንያቱም አሥራ አቆይታው ቢሆን ኖሮ፣ ዛሬ እንደ ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም ተምሮ በሰላም ይኖር ነበር።
ያም ሆነ ይህ... እስኪ ረጋ ብለን እናስብ። ዶ/ር አሰፋው ተከስተ፣ ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ፣ ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም እንዲሁም ሰንጋል ወልደትንሣኤ የኢትዮጵያን ውለታና ሞራል የት አጠፉት? እነዚህ ሁሉ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተምረው የሸፈቱ፣ አገራችን በ60ዎቹ የነበራትን ክብርና ሞራል አሁን ካለችበት ሁኔታ ጋር ይመዛዘኑት ይሆን? በጥቂቱም ቢሆን በተግባራቸው ይጸጸቱ ይሆን? ለመፈወስ ያህል፣ እንደ ሰው "ኧረ ተሳስተናል" ብለው ይናዘዙ ይሆን?
እነዚህ ሁሉ በኢትዮጵያ የነበሩ አባቶቻችን—ሚኒስትሮች፣ አምባሳደሮች፣ የአገር አስተዳዳሪዎችና አገር ጠባቂ ጄኔራሎች—መለስ ብለው ምድረ-ባሕሪ የሆነችበትን ቢያዩ ምን ይሉ ይሆን? የሆነችውን ባላዩ ይሻላል፤ ደም ያለቅሱ ነበር። ልክ የተከበሩ አባታችን ነፍሰ ሄር ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዒ-ጣዕዋ) እንደሆኑት ደም ያለቅሱ ነበር።
ድግሳ ዓደይ (ትውልድ መንደሬ) ውስጥ በ2004 ዓ.ም.ፈ ከ20 እስከ 80 ዓመት የሆኑ ከ300 በላይ ወንዶች በሻዕቢያ ሽፍቶች ማይ ዕዳጋ ላይ ታሰሩ። አንድ አባት እዚያው እስር ቤት ውስጥ ስለሞቱ፣ የተቀሩትና የሸመገሉትም በበሽታ ስለተሰቃዩ፣ ዋና ዋናና ጠቃሚ ናቸው ያሏቸውን 60 ሰዎች መርጠው ወደ ናኩራ እስር ቤት ወሰዷቸው።
ያኔ የወንድሞቻቸው መታሰር ያሳዘናቸው የተከበሩ አባታችን ነፍሰ ሄር ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዒ-ጣዕዋ) ከአሥመራ ወደ ትውልድ መንደራቸው ድግሳ ሄዱ። በቤታቸው መካከልም በሥርዓት ድግድጊት ታጥቀው፦ "ድግሳ ዓደይ፣ በኔ ዘመን በአንበሶች ያልተደፈርሽ፣ ዛሬ በእርጅናዬ በውሾች ተደፈርሽ" እያሉ መሪር ለቅሶ አለቀሱ እንላችኋለን።
በመጀመሪያ "መግዛት" (ቅኝ ግዛት/ጭቆና) ማለት ምን ማለት ነው? የሚለው ነጥብ ምላሽ ሊሰጠው የሚገባ ጉዳይ ነው። መግዛት ማለት አንድ አገር ወይም ቡድን ሌላን ቦታ በኃይል ወርሮ በመያዝ፣ እዚያው እየኖረ የያዘውን ቦታ ሙሉ በሙሉ ሲቆጣጠር ነው።
ገዢው ኃይል በያዘው መሬት ላይ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ ወይም ባህላዊ የበላይነት ሲኖረው ብቻ ሳይሆን፣ የአገሬውን ነባር ነዋሪዎች መሬታቸውን ቀምቶ ሲያጎሳቁላቸው ጭምር ነው።
ገዢ ኃይል የሚባለው የያዘውን መሬት ጸጋ (ሀብት) ለራሱ ብቻ ሲጠቀምበት ነው። እሱ ብቻም አይደለም፤ ገዢ ኃይል የነዋሪዎቹን ባህልና ማንነት አጥፍቶ የእሱን (የገዢውን) ማንነት እንድትላበስ ሲያደርግህ ነው። አንተም የእሱን ሙሉ በሙሉ ለመቀበል፣ ያንተንም በልበ-ሙሉነት ለመያዝ አቅቶህ በመሃል ትጠፋለህ። ልክ እንደ በትሪ መሃል ላይ ይዞ ለማስመታት የመሞከር ያህል ነው።
የጽሑፉ ዋና ዋና ነጥቦች ማጠቃለያ (ለቀሪው ክፍል)፦
የጣሊያን አገዛዝ (1890-1941)፦ ጣሊያን በኤርትራ የነበራትን ቆይታ እንደ እውነተኛ "መግዛት" ይገልጸዋል። ለምሳሌ የኤሊባሬድ እርሻ፣ የአውጋሮ ወርቅ ማዕድን እና ሌሎች ሀብቶችን ለራሷ ጥቅም ማዋሏን፣ በአሥመራ የነጮችና የጥቁሮች መንደር መለየቷን፣ እንዲሁም ኤርትራውያን ከወታደርነት (ዓሳኽር) ያለፈ የሥልጣን ዕድል እንዳልነበራቸው ያሳያል።
የኢትዮጵያና ኤርትራ ግንኙነት፦ ደራሲው ኢትዮጵያ ኤርትራን የገዛች ሳይሆን የፖለቲካ ውህደት የነበረ መሆኑን ይከራከራል። ኤርትራውያን በኢትዮጵያ ውስጥ የነበራቸው የሥልጣንና የኢኮኖሚ ተሳትፎ ከፍተኛ እንደነበር ይገልጻል።
የኤርትራ ተወላጆች በኢትዮጵያ ሥልጣን፦ በጽሑፉ ውስጥ በርካታ ሚኒስትሮች፣ አምባሳደሮችና ጄኔራሎች (ለምሳሌ ሌተናል ጄኔራል አማን ሚካኤል ዓንዶም፣ ዶ/ር ሎሬንዞ ታዕዛዝ፣ ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ ወዘተ) በስም ተዘርዝረዋል። ይህም "ኤርትራውያን ኢትዮጵያን ይመሩ ነበር" ለሚለው መከራከሪያ የቀረበ ማስረጃ ነው።
ስፖርትና ትምህርት፦ በ1954ቱ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ውስጥ አብዛኞቹ ተጫዋቾች ኤርትራውያን እንደነበሩና በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲም የነበራቸውን ሰፊ የትምህርት ዕድል ይጠቅሳል።
ጸጸትና ትዝታ፦ በመጨረሻም አሁን ኤርትራ ያለችበትን ሁኔታና ቀደም ሲል የነበረውን አንድነት በማነጻጸር፣ የታሪክ ስህተት መሠራቱንና የኤርትራ ልጆች በገዛ አገራቸው እየተሰቃዩ መሆኑን በሐዘን ይገልጻል።
ከአገራችን ሁኔታ ብንነሳ፣ ምድረ-ባሕሪ (ኤርትራ) ከ1890-1941 ዓ.ም.ፈ በጣሊያን ተገዝታ ነበር። ጣሊያን ወደ ምድረ-ባሕሪ በገባች ጊዜ ለእሷ የሚጠቅማትን ሁሉ—እንደ ዒላበርዕድ እርሻ፣ የተኽረረት አትክልት ቦታዎች፣ የዓሊግደር ሜዳዎች፣ የአውጋሮ ወርቅ ማዕድንና ሌሎችንም—በቁጥጥሯ ሥር አውላለች። በአሥመራም የነጮችና የጥቁሮች መኖሪያን ለየቅል አድርጋው ነበር። የአኗኗራችን ሁኔታም እንደ ሰማይና ምድር የተራራቀ ነበር። ባጭሩ እኛ ለጣሊያን ዘበኞችና በቅሎ አድላቢዎች ከመሆን ውጪ ከዚያ የላቀ ሥልጣን አልነበረንም። ጣሊያን ለዜጎቿ የምትሰጣቸውን እንደ ትምህርትና ሌሎች ጥቅማጥቅሞችን ለእኛ አልሰጠችንም። የምድረ-ባሕሪ ልጆችን "ዓሳኽር" (ተራ ወታደር) ብቻ ነበር ያደረገችን፤ ልክ ሻዕቢያ እንዳደረገን።
አሁን ደግሞ ወደ ኢትዮጵያ እንመለስ። ኢትዮጵያ ልክ እንደ ጣሊያን ወይም እንደ ሻዕቢያ አድርጋናለች ወይ? የሚል ጥያቄ ማንሳት አስፈላጊ ነው።
ሁላችንም እንደምናውቀው፣ ደርግ እንዳይመለምለኝ (እንዳይገፍፈኝ) ብሎ ወደ ሻዕቢያ የገባ ወጣት በፍጹም አልነበረም። ለምሳሌ የአሥመራ ወጣቶች፣ በጠገብኩ ባይነት ካልሆነ በስተቀር በደርግ እገፈፋለሁ ብሎ ወደ ሻዕቢያ የሄደ ወጣት አልነበረም። ምናልባትም የሽፍታ ተባባሪ የነበረና ጉዳዩ ታውቆብኝ በኢትዮጵያ መንግሥት እገደላለሁ ብሎ ፈርቶ የሸፈተ ሊኖር ይችላል፤ የለም እያልኩ አይደለም። ከዚያ ውጪ ግን የኢትዮጵያ ሥርዓት ወታደር ላድርግህ ብሎ ቤት ለቤት እየገባ የገፈፈው ከተሜ አልነበረም።
የገጠር ልጆች ደግሞ በተቃራኒው የኢትዮጵያ ሥርዓት ይገፍፈናል ብለው ሳይሆን፣ በሻዕቢያ ግፋ (ግዳጅ ምልመላ) ነፍሳቸው ስለጨነቀች፣ ላለመገፍፈፍና ነፍሳቸውን ለማዳን ሲሉ ብቻ ያቺን ያደጉባትን ውብ መንደራቸውን ትተው ወደ ከተማ የገቡ ወጣቶች ቁጥር ስፍር አልነበራቸውም።
እስኪ ኢትዮጵያን እንታዘባት። ኢትዮጵያ ባህላችንን ወይም ማንነታችንን፣ ፖለቲካዊ መብታችንን ወይም ሌላ ነገር ነክታብናለች ወይ? የሚል ጥያቄ ማንሳት አስፈላጊ ነው።
ኢትዮጵያ ምድረ-ባሕሪን የመቀላቀል ወይም የፖለቲካ ውህደት ጉዳይ እንጂ፣ የምድረ-ባሕሪን ሀብት መዝብዛ ወደ አገሯ አልወሰደችም። "መሬት ላራሹ" የሚል አዋጅ አወጀች እንጂ፣ እንደ ሻዕቢያ "መሬት የመንግሥት ነው" አላለችም። እኛ "አህዮች" እያልን እንሰድባቸው ከነበርነው ኢትዮጵያውያን በላይ እንኖር ነበር እንጂ ከእነሱ በታች አልነበርንም። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በምድረ-ባሕሪ ልጆች ተጥለቅልቆ ነበር።
የአሥመራ-መቀሌ-ደሴ-አዲስ አበባ መንገድ፣ የአዲስ አበባ-ኮምቦልቻ-ዓሰብ መንገድ፣ የአዲስ አበባ-ሞያሌ-ኬንያ መንገድ በምድረ-ባሕሪ ልጆች መኪናዎች ይታረስ ነበር እንጂ በሸዋ ልጆች መኪና አልነበረም። ቁጥር ስፍር የሌላቸው የምድረ-ባሕሪ ልጆች በአዲስ አበባ፣ በባሕር ዳር፣ በሻሸመኔ፣ በደሴ—ባጠቃላይ በመላው ኢትዮጵያ ይኖሩ ነበር። ይህ ምስክር የማይፈልገው እውነት ነው። የትኛው አማራ ነው ለምለሟን ሸዋ ትቶ አሥመራ ወይም ከረን መጥቶ የሰፈረው? አባቶቻችን በኢትዮጵያ ልክ እንደ ንብ ንጉሥ ከብረው ይኖሩ ነበር።
ዛሬ ግን ልጆቻቸው በምን ደረጃ ላይ እንዳለን መናገር አያስፈልገንም፤ ዓለም በሙሉ ልክ እንደ ዝንብ ታባርረናለች።
ዶ/ር አሰፋው ተከስተ ከአሜሪካ ድምፅ (VOA) ጋር ቃለ መጠይቅ አድርጎ ነበር፤ ቃለ መጠይቁንም ሰምቼዋለሁ። የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቱን በወኪን ዛግር ተምሯል። ከዚያ በኋላ አባቱ በኢትዮጵያ ፓርላማ ስለተመረጡ ወደ አዲስ አበባ አመራ። አዲስ አበባም ከአባቱ ጋር እየኖረ ከ6ኛ እስከ 10ኛ ክፍል ተማረ። ከዚያም ወደ አሥመራ ተመልሶ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ (የአሁኑ ቀይ ባሕር) ትምህርት ቤት እስከ 12ኛ ክፍል ተማረ። 12ኛ ክፍልን ሲያጠናቅቅ ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በመሄድ ትምህርቱን ቀጠለ። እዚያው ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ለሰባት ዓመታት ሕክምና አጥንቶ ዲግሪውን ወሰደ።
ከዚያም ሕዝቡን እንዲያገለግል ተብሎ በምጽዋ (ባፅዕ) እንደ ሐኪም ተመድቦ ሥራ ጀመረ። በዚያን ጊዜ ኢትዮጵያ ከውጭ አገር የመጡ በርካታ ሐኪሞች ነበሯት፤ ሆኖም ንጉሥ ኃይለ ሥላሴ ዶ/ር አሰፋው ተከስተን ሙሉ በሙሉ ኢትዮጵያዊ ነው ብለው ስላመኑ የሕክምናው ዳይሬክተር አደረጉት። በዚያ ሕክምና ውስጥ እያገለገለ ሳለ ለኅብረተሰባችንና ለእናቶቻችን ተብሎ የመጣውን መድኃኒት ሰረቀ!! ልድገመው፡ ሰረቀ!! በበረሃ ለነበሩት የምድረ-ባሕሪ ሽፍቶች (ተዋጊዎች) ይሰድ ነበር። ይህ በቪኦኤ (VOA) የተናገረው ቃሉ ነው። ከሦስት ዓመት ተኩል ሥራና ስርቆት በኋላም በ1976 ዓ.ም.ፈ (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር) ወደ ሽፍቶቹ ተቀላቀለ። ምስኪኗ ኢትዮጵያ ይህ ነው የማይባል ወጪ አውጥታ አስተማረችው፤ በመጨረሻ ግን ጡቷን ነክሶ ሸፈተ።
ለመሆኑ ዶ/ር አሰፋው ተከስተ ምን ጎድሎበት ነው የሸፈተው? ኢትዮጵያ አባቱን ከተራ ገበሬነት ወደ ፓርላማ መርጣ፣ ከትውልድ መንደሩ ካለው የእርሻ ድካም አውጥታ፣ የኢትዮጵያን ሕዝብ እንዲያስተዳድር ብላ ወደ አዲስ አበባ አመጣችው። ዶ/ር አሰፋውም ከአባቱ ጋር አዲስ አበባ ሄዶ ተማረ። ከዚያም ወደ አሥመራ ተመልሶ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ትምህርት ቤት ተማረ። በመቀጠልም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ያለ ምንም የራሱ ወጪ ለሰባት ዓመታት ኢትዮጵያ እየቀለበች አስተማረችው። ከዚያም የሕክምናው ዳይሬክተር አደረገችው። ከዚህ በላይ ምን ልታደርግለት ትችል ነበር?
ያም ሆነ ይህ... ባለፈው ዓመት
ቢንያም ሰብሃት “The Five Dimensions of the Eritrean Conflict 1941-2004” የምትለውን መጽሐፉን ከአሜሪካ ልኮልኝ ነበር። እኔ ኢትዮጵያ ለአባቶቼ ትሰጥ የነበረው ጥቅማጥቅም ብዙ መሆኑን ባውቅም፣ እስከዚህ ደረጃ መሆኑን ግን አላውቅም ነበር። አእምሮዬን ለ35 ዓመታት ለምን አስተኝቼው እንደቆየሁ አይገባኝም። አሁንም ቢሆን ኢትዮጵያን ያስተዳድሩ የነበሩት የተከበሩ አባቶቼ የስም ዝርዝር በዓይኔ እያየሁት ለማመን ተቸግሬአለሁ። "አይሆንም!! እስከዚህ ደረጃ ማሰብ አይቻልም" እስከማለት ደርሻለሁ። ለካ በሻዕቢያ የደነዘዘ አእምሮ በሺህ ጊዜ ቢንኳኳም አይከፈትም።
ይህ የአባቶቼ የስም ዝርዝር በሻዕቢያ ቢነገረኝ ኖሮ አምን ነበር ወይ? እንጃ!!! ለማንኛውም ይህ መጽሐፍ ለኢትዮጵያ የነበረኝ አመለካከትና አስተሳሰብ ምን ያህል ወደ ኋላ ቀርቶ እንደነበር በጥልቀት አስተምሮኛል። አመለካከቴን እንድቀይር ስለረዳኝ ለጓደኛዬ ለቢንያም ሰብሃት በጣም አመሰግነዋለሁ።
እናንተስ አንባቢያን? ከዚህ በታች የተዘረዘሩትን እነዚህን የተከበሩ አባቶቻችንን ሳታውቁ ቆይታችሁ አሁን እንደ እኔ ስታውቋቸው ትገረሙ ይሆን?
ወይስ አእምሮአችሁ ለመቀበል አቅቶት "ሊሆን አይችልም" ትላላችሁ? ለማንኛውም እውነቱ ቢንያም ሰብሃት በላከልኝ መጽሐፍ በገጽ 26-27 ላይ ይገኛል።
በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመን ኢትዮጵያን ያስተዳድሩ የነበሩ የተከበሩ አባቶቻችን የስም ዝርዝር የሚከተለው ነው፦
1.ሌተናል ጀነራል አማን ሚካኤል ዓንዶም (የሀገር መሪ)
2.ዶ/ር ሎሬንዞ ታዕዛዝ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር እንዲሁም የመንግሥት አማካሪ)
3.እምባየ ወልደማርያም (የፍትሕ ሚኒስትር)
4.ክፍለዝጊ ይሕደጎ (የከፍተኛ ፍርድ ቤት ዳኛ)
5.ገብረመስቀል ክፍለዝጊ (የትምህርት ሚኒስትር)
6.ገብረመስቀል ሀብተማርያም (የፖስታ ሚኒስትር)
7.ዳዊት ዕቁባዝጊ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር)
8.አስፍሃ ወልደሚካኤል (የፍትሕ ሚኒስትር)
9.ሳላሕ ሒኒት (የሕዝብ ሥራዎች ሚኒስትር)
10.ተስፋዮሐንስ በርሄ (የማዕድን ሚኒስትር)
11.አርአያ ዕቁባዝጊ (የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር)
12.ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ (የፍትሕ ሚኒስትር፣ የአገር ውስጥ ጉዳይ ምክትል ሚኒስትር እንዲሁም የሐረር ከተማ ከንቲባ)
13.ዶ/ር ስዩም ሐረጎት አባይ (ሚኒስትር፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ጽሕፈት ቤት) — የንጉሥ ኃይለ ሥላሴ የልጅ ልጅ ባል (የልጅ አማች)።
“ፍቅርህን የፈለገ ልጅህን፣ ጥልህን የፈለገ ደግሞ ላምህን” እንደሚባለው፣
ለምትገዛው ወይም ዝቅ አድርገህ ለምትመለከተው ሰው ልጅህን መስጠት የማይታሰብ ነው።
በዲፕሎማሲያዊ አገልግሎት አምባሳደር ሆነው ያገለገሉ፦
14. አምባሳደር ሰረቀብርሃን ገብረዝጊ (ግሪክ)
15. አምባሳደር ተድላ ባይሩ (ስዊድን)
16. አምባሳደር መለስ ሚካኤል ዓንዶም (የአማን ሚካኤል ዓንዶም ወንድም - ግብፅ)
17. አምባሳደር ዶ/ር ተስፋይ ገብረዝጊ (የተባበሩት መንግሥታት፣ ኒውዮርክ)
18. አምባሳደር ኤፍሬም ተወልደመድህን (ዋሽንግተን ዲ.ሲ)
19. አምባሳደር ጴጥሮስ ሳህሉ (ስዊድን)
20. አምባሳደር ዮሐንስ ጽጌ (ሶቪየት ኅብረት)
21. አምባሳደር ዮሐንስ ተስፋዝጊ (ጃፓን)
22. አምባሳደር ጎይትኦም ጴጥሮስ (ሜክሲኮ)
23. አምባሳደር መስፍን በጋሸት (ፈረንሳይ)
24. አምባሳደር ዑስማን መሐመድ (ሳዑዲ ዓረብ) ወዘተ...
በኢትዮጵያ መከላከያ ኃይል ውስጥም ስመ ጥር ጄኔራሎች ነበሩ፦
25. ጄኔራል እያሱ መንገሻ (የጦር ኃይሎች ኢታማዦር ሹም)
26. ጄኔራል ኢሳይያስ ገብረሥላሴ (የምድር ጦር አዛዥ)
27. ጄኔራል ያዕቆብ ገብረልኡል (የጦር ኃይሎች ምክትል ኢታማዦር ሹም)
28. ጄኔራል አሰፋ ገብረዝጊ (የአየር ኃይል አዛዥ)
29. ጄኔራል መርቆሬዎስ ኃይለ (የአየር ኃይል ኢታማዦር ሹም)
30. ጄኔራል መብራህቱ ፍሰሐ (የፖሊስ ኃይል ምክትል አዛዥ)።
እነዚህ ደራሲው ያገኛቸው ናቸው እንጂ እሱ ያልመዘገባቸው ሌሎች ሚኒስትሮች፣ ጄኔራሎች፣ የክፍለ ሀገር አስተዳዳሪዎችና ሌሎች ባለሥልጣናት እንደነበሩ ግልጽ ነው። ኮሎኔሎችማ ቁጥራቸው በዛ ያለ ነው። ወደ ሌላ ሳንሄድ እንኳን በእኔ
መንደር በድግሳ፦ ጄኔራል ገብረመድኅን መድኀኒ፣ ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዕ ጣዕዋ)፣ ኮሎኔል ጸጋይ ማሕራይ፣ ኮሎኔል ተኽልዝጊ ተስፋይ እንዲሁም የተከበሩ ኮሎኔል ብሽኡ ገብረተኽለ ነበሩ። ማለትም አንድ ጄኔራልና አራት ኮሎኔሎች ነበሩን።
ወደ ኋላ መለስ ብለን ደግሞ በ1954 ዓ.ም (1962 እ.ኤ.አ) የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን የአፍሪካ ዋንጫን በወሰደበት ጊዜ እንታዘብ። ዘጠኝ
የምድረ-ባሕሪ ልጆች ናቸው ይባላል፤ እስኪ አንዱ ከተጠባባቂዎች ጋር ነበር እንበልና በዚህ በምስሉ ላይ ያሉትን እንመልከት። ስምንቱ የምድረ-ባሕሪ ልጆች ሲሆኑ ሦስቱ ብቻ ናቸው ኢትዮጵያውያን።
ግብ ጠባቂ፦ ጊላሚካኤል ተኽለማርያም
ተከላካዮች፦ አስመላሽ በርሄ፣ ክፍሎም አርአያ፣ በርሄ ጎይትኦም፣ አዋድ መሐመድ
አማካዮች፦ ተስፋይ ገብረመድኅን፣ ሉቺያኖ ቫሳሎ
አጥቂዎች፦ ኢታሎ ቫሳሎ፣ ተኽለ ኪዳነ፣ መንግሥቱ ወርቁ፣ ጌታቸው ወልደ ነበሩ።
ኢትዮጵያውያኑ ተኽለ ኪዳነ፣ መንግሥቱ ወርቁና ጌታቸው ወልደ ብቻ ነበሩ። ዛሬ የሴኔጋልን ብሔራዊ ቡድን እናደንቃለን፤ እኛ ግን ከ64 ዓመት በፊት ከሴኔጋል ብሔራዊ ቡድን በላይ ነበርን። ከየት ወዴት እንደወደቅን እናስተውል።
ኢትዮጵያ ለዶ/ር አሰፋው ተከስተ፣ ቀደም ብዬ እንደገለጽኩት "ልጄ ነው" ብላ ቁጥር ስፍር የሌለው ወጪ አውጥታ አስተማረችው። እንዲሁም ለዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ እስከ ውጭ አገር ድረስ ልካ፣ በለንደን ዩኒቨርሲቲ (University of London) ከፍተኛ ገንዘብ ከፍላ አስተምራዋለች።
ኢትዮጵያ እሷን ለማጥፋት ወደ ሳሕል የዘመተውን ሽፍታ ማርካ ይዛዋለች። "አንተ ልታጠፋኝ ብትሸፍትም እኔ ግን አልገድልህም" ብላ፣ እንደ ምርኮኛ ይዛው ዳግመኛ እንዳይሸፍት ጠብቃ አቆየችው።
እዚያው ታስሮ በነበረበት ቦታ በሥርዓት ተንክባክባ እስከ 12ኛ ክፍል አስተማረችው፤ እሱም ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም ነው።
ሰንጋል ወልደትንሣኤንም ቢሆን ኢትዮጵያ በ1972 ዓ.ም.ፈ ወደ ባሕር ዳር ወስዳ አስተምራዋለች። እዚያው ሆኖ ነው "ኑር፣ ክበር፣ ተማር" ብላ በክንክን ለያዘችው ኢትዮጵያ፣ ከሽፍቶች ጋር እየተገናኘ ሊያጠፋት የጀመረው።
የኤርምያስ ደበሳይ ታላቅ ወንድም በየነ ደበሳይ አንድ ጊዜ እንዲህ ሲል ምስክርነቱን ሰጥቶ ነበር፦ "እኛ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስንማር ጥሩ እንበላ ነበር፣ ጥሩ እንጠጣ ነበር፣ ልብሶቻችን በሥርዓት ይታጠቡልን ነበር፣ ወተት እንደ ልባችን ነበር። እንዲያውም 'ምን ዓይነት ሰውራ ነው! በራስህ ላይማ በፍጹም አትነሳም' እንል ነበር።
በኋላ ግን ሰውራው ላይ ሁሉም ወንድሞቻችን፣ ዘመዶቻችንና ጓደኞቻችን ስለተቀላቀሉ፣ እኛም ብዙ ባይሆንም እንኳ ማወቅና መቀላቀል ጀመርን" ብሏል።
ስለ ወንድሙ ስለ ኤርምያስ ሲናገርም፦ "ወንድሜ ኤርምያስ በደንከል አካባቢ ወደ ትግራይ አቅጣጫ በኢትዮጵያ መንግሥት ተማርኮ ነበር። በኋላ ግን ፈቱት። እንደተፈታም ሳይቆይ ወደ ሳሕል ሄደ" ብሏል።
አንባቢ ሆይ አስተውል፤ የኢትዮጵያ መንግሥት "በሰላም ኑር" ብሎ ከእስር ቤት አወጣው፤ ሻዕቢያ ግን በ2003 ዓ.ም.ፈ (ከ23 ዓመት በፊት) ጉድጓድ ውስጥ ከተተችው። እዚህ ላይ ኢትዮጵያ ኤርምያስን (ፓፓዮ) ባለማሰሯ የተሳሳተች ትመስላለች። ምክንያቱም አሥራ አቆይታው ቢሆን ኖሮ፣ ዛሬ እንደ ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም ተምሮ በሰላም ይኖር ነበር።
ያም ሆነ ይህ... እስኪ ረጋ ብለን እናስብ። ዶ/ር አሰፋው ተከስተ፣ ዶ/ር በረኸት ሀብተሥላሴ፣ ዶ/ር ገብረ ገብረማርያም እንዲሁም ሰንጋል ወልደትንሣኤ የኢትዮጵያን ውለታና ሞራል የት አጠፉት? እነዚህ ሁሉ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተምረው የሸፈቱ፣ አገራችን በ60ዎቹ የነበራትን ክብርና ሞራል አሁን ካለችበት ሁኔታ ጋር ይመዛዘኑት ይሆን? በጥቂቱም ቢሆን በተግባራቸው ይጸጸቱ ይሆን? ለመፈወስ ያህል፣ እንደ ሰው "ኧረ ተሳስተናል" ብለው ይናዘዙ ይሆን?
እነዚህ ሁሉ በኢትዮጵያ የነበሩ አባቶቻችን—ሚኒስትሮች፣ አምባሳደሮች፣ የአገር አስተዳዳሪዎችና አገር ጠባቂ ጄኔራሎች—መለስ ብለው ምድረ-ባሕሪ የሆነችበትን ቢያዩ ምን ይሉ ይሆን? የሆነችውን ባላዩ ይሻላል፤ ደም ያለቅሱ ነበር። ልክ የተከበሩ አባታችን ነፍሰ ሄር ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዒ-ጣዕዋ) እንደሆኑት ደም ያለቅሱ ነበር።
ድግሳ ዓደይ (ትውልድ መንደሬ) ውስጥ በ2004 ዓ.ም.ፈ ከ20 እስከ 80 ዓመት የሆኑ ከ300 በላይ ወንዶች በሻዕቢያ ሽፍቶች ማይ ዕዳጋ ላይ ታሰሩ። አንድ አባት እዚያው እስር ቤት ውስጥ ስለሞቱ፣ የተቀሩትና የሸመገሉትም በበሽታ ስለተሰቃዩ፣ ዋና ዋናና ጠቃሚ ናቸው ያሏቸውን 60 ሰዎች መርጠው ወደ ናኩራ እስር ቤት ወሰዷቸው።
ያኔ የወንድሞቻቸው መታሰር ያሳዘናቸው የተከበሩ አባታችን ነፍሰ ሄር ኮሎኔል ሀብተማርያም ገብረኢየሱስ (በላዒ-ጣዕዋ) ከአሥመራ ወደ ትውልድ መንደራቸው ድግሳ ሄዱ። በቤታቸው መካከልም በሥርዓት ድግድጊት ታጥቀው፦ "ድግሳ ዓደይ፣ በኔ ዘመን በአንበሶች ያልተደፈርሽ፣ ዛሬ በእርጅናዬ በውሾች ተደፈርሽ" እያሉ መሪር ለቅሶ አለቀሱ እንላችኋለን።
